Y Nafis- Llety a Thafarn

Ail ran cyfres 'Dolwyddelan, Y Nafis a Rheilffordd Dyffryn Lledr 1874-1879' 

Adroddodd y papur wythnosol, Llais y Wlad yn Hydref 1875 am broblem arall a grewyd gyda dyfodiad y nafis 

"Prinder Tai: Mai tai mor brinion yma fel ag y mae yn amhosibl i'r gweithwyr gael lle i lettya oherwydd y nifer luosog ac sydd yma yn gweithio y ffordd haiarn trwy y lle. Felly maent yn gorlenwi y tai fel nad ydyw lletty llawer o honynt yn ddim amgen na beudy. Hefyd nid ydyw llawer o'r tai sydd yma yn deilwng i greadur rhesymol gysgu ynddynt, oherwydd y mae y tô mor garpiog a'u gwaliau yn dyllog." 

Fel prawf o'r prinder llety, yn ystod un o nifer fawr o adroddiada papura newyddion o achosion o feddwdod y nafis yn y manlysoedd yn Betws a Llanrwst, daeth gwybodaeth am un nafi, wedi'i arestio, yn apelio i'r heddwas i'w gadw yn y celloedd, gan nad oedd yn medru cael unlle i aros ym No'ddean. 

Mae'r hanes am rhai nafis yn cael lloches mewn barics pwrpasol oddimewn i waith cerrig Pont Gethin yn adnabyddus i chi, mae'n debyg', ynghyd â'r stori am y lean-to's i letya teuluoedd ochr isa i fwa'r ffordd. Yn wir, roedd rhai trigolion Do'ddelan wedi manteisio ar y sefyllfa, ac yn gosod sguboria’, beudai a chytia' llaith, a thylla’ yn y toea' am grocbris i'r nafis hefyd.

Dychmygwch fwy o dan y bwau...

Ond, yn nhraddodiad ragrithiol anghydffurfiol y cyfnod, doedd dim llawer o gydymdeimlad nac agwedd Gristnogol tuag at sefyllfa'r nafis o du'r trigolion lleol ar y cyfan.  Roeddynt yn pryderu fwy ar ba effaith y cawsai dyfodiad yr anwariaid hyn, fel y'u gwelid hwy, ar ffordd o fyw pobl yr ardal. 

Adleisiwyd y pryderon hynny yn Y Faner ar ddechrau Rhagfyr 1874, a'r cyllun yn ei fabandod, wrth i'r gohebydd, Elis o'r Nant beintio darlun pur ddu o'r sefyllfa.  Rhybuddiodd y trigolion y byddai ymosodiad ar eu safonnau moesol, ac y byddai sawl un yn cael eu llyncu gan y llanw dinistriol, ac y byddai'n orfod rhoi pob gewyn ar waith i drechu'r bwystfil. "Clywais am un dyn y dydd o'r blaen yn gwerthu'i grys i gael cyflenwad o'r ddiod ddychrynllyd yna" meddai, gan orffen yn anobeithiol "Beth nesa dywedwch?" 

Nid oes angen i mi ychwanegu mai llwyr-ymorthodwr oedd Elis..!

Roedd dyfodiad y nafis a'u harferion yfed yn cyd-fynd ag un o gyfnoda' mwya dirwestol yn hanes Cymru.  Er i nifer o Gymry wlychu'u pigau rwan ac yn y man, yr oedd mudiada' dirwestol y cyfnod yn ffynnu, a chafwyd cangen ym mhob plwy' bron dros ogledd Cymru.  Pregethwyd areithiau tanllyd o bwlpuda' capeli anghudffurfiol y wlad, yn rhybuddio cynulleidfaon o beryglon cael eu swcro gan y ddiod felltith.  Mewn ffaith, yng ngholofn newyddion lleol Llanrwst yn Y Faner ar yr 16eg o Chwefror 1876, dywedwyd fod cyfarfod o gynrychiolwyr enwada' crefyddol y dref wedi ei gynnal i drafod cau'r tafarnau ar y Sul. 

Ychwanegwyd y newyddion syfrdanol fod tafarnwyr Do’ddelan wedi penderfynu cau'r tai potas yno i gyd ar y Suliau, oherwydd yr helyntion mae'n debyg. (Ond dros dro oedd hynny, dwi'n credu)  

Roedd hyn 5 mlynedd cyn dyfodiad Deddf Gwlad 1881, pryd y pasiwyd deddf i gau'r tafarnau yng Nghymru i gyd ar y Suliau, achlysur arwyddocaol. Dyma'r ddeddf gwlad gynta' i gydnabod fod Cymru yn genedl ar wahan, mewn ffaith, a deddf a ddiddymwyd, yn anffodus yn 'marn i, yn y blynyddoedd diweddar. Felly, a chymryd i ystyriaeth naws y cyfnod, mi allwch ddeall am bryderon trigolion Do’ddelan rhwng 1874 ac 1879.

Ar y llaw arall, rhaid yw ceisio dirnad rhesymau'r nafis dros droi at y ddiod feddwol.  Roedd yn fywyd unig iawn i'r mwyafrif ohonynt, ymhell oddicartef a theulu.  Doedd gan rai ddim cartra i ddychwelyd iddo, dim ond crwydro o un gontract fawr fel hyn i'r llall.  Wedi treulio diwrnod llafurus ar Bont Gethin, ar y lein ei hun, neu gwaeth fyth, i mewn yn y twnel (wel o leia roedd rheiny'n sych yn dod o'r gwaith), doedd gan nifer fawr ddim i'w ddychwelyd ato ond cwt oer, llaith, ac mae'n rhaid mai bywyd digalon dros ben oedd hwnnw i'r creaduriaid, mewn cyfnod pan oedd gaea yn aea' go iawn.

Felly, hawdd ydi dychmygu fod cynhesrwydd baria' y Benar View, y Gwydyr, y Fish Inn a'r Llywelyn Arms i'w groesawu'n fawr gan y dynion.  A chofiwch hefyd, heblaw am fwyd ac ambell ddilledyn, doedd gan y nafis ddim byd arall i'w wario arno, a'r unig gysur a gawsant fyddai'r ddiod feddwol. Ond byddai yfed cwrw cry' y cyfnod yn costio'n ddrud i lawer ohonynt, nid i'w brynu, ond mewn dirwyon rheolaidd yn y llysoedd.  Canlyniada'r yfed trwm oedd cam-byhafio, cwffio a thorri'r gyfraith yn aml… a cholli bywydau yn achlysurol.
- - - - - - -

Tro nesa: y nafis yn gwneud son amdanynt...

  

Dolwyddelan, Y Nafis a Rheilffordd Dyffryn Lledr 1874-1879

Rhan un o gyfres newydd

Gan fy mod wedi cofnodi ychydig hanes Owen Gethin Jones yn codi Pont Gethin yn yr 1870au, dyma geisio dod â hanes y nafis a fu’n rhan o’r cynllun i gwblhau’r rheilffordd rhwng Betws y Coed a’r Blaenau yn ystod yr un cyfnod.

Pwrpas y cofnodion hyn ydi i geisio ail-greu'r awyrgylch a fodolai yn yr ardal dan sylw yn ystod adeg hynod gyffrous yn hanes Do'ddelan. Ond cyn imi symud ymlaen mi f'aswn yn leicio cyfeirio ychydig at gefndir y gontract fawr o agor y rheilffordd o'r Betws i'r Blaenau, ac yna mi awn ymlaen i drafod hanes y nafis, a'u heffaith ar ardal dawel, agos at ei lle fel Do'ddelan tua chwarter ola'r 19ganrif.   

Ond yn gynta', be ydi, neu be' oedd 'nafi'?   Wel, mae'r gair 'nafi' yn deillio o'r enw navigator a gyflogid yn wreiddiol ar adeiladu'r camlesi a flaenorai oes y rheilffyrdd.  Roedd rhai cannoedd o nafis wedi bod wrthi dros drigain mlynedd ynghynt yn gweithio ar ffordd fawr Telford - yr A5, oedd bron yn cyffwrdd â gwaelod Dyffryn Lledr ger y Betws.  Ni ellir ond disgrifio eu harferion mewn lleoedd fel hyn fel isel iawn, fel y gwelwn yn y man.  Ond, wedi dweud hynny, ni ddylid peintio pob nafi gyda'r un brwsh, 'chwaith.  Yn wir, gwnaed adroddiad gan yr heddlu i ystusiaid Bangor yn ystod gwneud y rheilffordd yn yr ardal honno fod wyth i ddeg o fyfyrwyr coleg (Normal) a oedd yn lojio ym Mangor yn fwy o drafferth iddynt na'r oll o chwe i saith gant o nafis a gyflogid ar y lein o fewn terfynau'r ddinas ar y pryd.  Ond…nid Bangor oedd Do'ddelan!

Nafis Pont Gethin

Roedd lein y Llanrwst & Bettws-y-coed Railway wedi cyrraedd Betws yn 1868, a bu'r syniad o estyn y lein i Stiniog ym meddyliau cwmniau rheilffyrdd y cyfnod ers tro.  Y fasnach lechi oedd y prif atyniad, wrth gwrs, ond roedd potensial y fasnach deithwyr o beth oedd ar y pryd yn un o ardalaoedd mwya' poblog Gogledd Cymru yn dynfa hefyd. Byddai dyfodiad y lein hon, a'r un o gyfeiriad y Bala i'r Blaenau yn ergyd drom i'r Lein Fach.  Fel y dywedodd y Caernarvon & Denbigh Herald (CDH) ym Mai 1879, a'r cynllun bron ar orffen.. .

'The traffic of the new line will be chiefly mineral, and will be drawn from the Ffestiniog  slate quarries, the profitable monopoly so long enjoyed by the Portmadoc railway being now swept away.'    

Cymaint y galw am wasanaeth rheilffyrdd i'r dre, fel y bu cynllunia' i gael cysylltu'r Blaena' â lein y Cambrian yn Nhalsarna hefyd ar y pryd, ond ddaeth dim o'r syniad hwnnw.

Ond, lleoliad daearyddol y Blaenau oedd yr anfantais fawr i'r cynllun o'r Betws, a'r angen am arbenigedd beirianyddol yn enfawr.  Mi oedd yna gynllunia' wedi bod ar y gweill i fynd â'r lein trwy Benmachno yn wreiddiol, a'r fasnach lechi sylweddol yno, ynghyd â phoblogaeth tipyn uwch na Do'ddelan ar y pryd.  Ond, roedd y cynllun hwnnw hyd yn oed yn fwy uchelgeisiol na chynllun Dyffryn Lledr, ac yn y pen draw, pasiwyd Deddf Lywodraethol yn 1872 i ddewis y llwybr hwnnw, er mawr hyfrydwch i Ddo'ddelan.   Ac ac er colled enfawr i Benmachno….ond oedd hi, mewn difri'?

Y tamaid cynta' o newyddion yn ymwneud â chychwyniad y cynllun i estyn y rheilffordd o'r Betws a welir yw'r un yn y Cambrian News ar y 29ain o Dachwedd 1873.   Yn ôl yr adroddiad hwnnw, dyna pryd y cychwynwyd ar y gwaith ar y twnel, pan yr oedd rhwng 60-70 o ddynion yn gweithio ar y siafftia' awyru ar ochr Do'ddelan i Foel Dyrnogydd. Y contractwr gwreiddiol ar gyfer y gwaith i gyd oedd Owen Gethin Jones, nad oes raid i mi ymhelaethu ar ei orchesta', i chi, o bawb.  I'r sawl ohonoch sy' wedi trafferthu prynu, neu ddarllen fy nghyfrol ar Gethin, fe gofiwch iddo brisio'r gwaith o wneud y lein i gyd, gan gynnwys y bont aruchel a'i hanfarwolodd, a'r twnel, y stesions a phopeth am £120,000.  

Ond, roedd y graig mor galed ar Foel Dyrnogydd fel y bu raid i Gethin, heb y cyfarpar iawn ar gyfer drilio'r graig, roi gora iddi, a gorfu i gwmni rheilffordd y London and North Western Railway gyflogi dynion yn uniongyrchol i gario 'mlaen.  Bu raid prynu dril pwrpasol, a oedd wedi bod ar ddefnydd mewn twnel o dan yr Alpau i oroesi'r graig galed ar Foel Dyrnogydd.  Beth bynnag, bu helynt rhwng Gethin a'r LNWR, a thynnodd yn ôl o'r gontract fawr i gyd, gan wneud rhannau ohoni, gan gynnwys Pont Tan'rallt- Pont Gethin heddiw.

Fel yr elai'r gwaith ymlaen ar y lein, felly y cynyddodd yr adroddiada' newyddiadurol am weithgaredda'n ymwneud â'r gwaith, ac nid bob amser yn newyddion da, fel y gwelid. Roedd cyflwyno cymaint o newydd-ddyfodiaid, llawer ohonynt gyda safonau moesol digon amheus, i ardal mor grefyddol, agos at ei lle fel Do'ddelan y cyfnod yn ddim llai na chwyldro, a deud y gwir.  Cymaint gonsyrn aeloda' Llys Chwarter Sir Gaernarfon nes y bu raid penodi plismon ychwanegol i gadw llygaid ar yr oddeutu 900 o nafis, ar gyfartaledd, a weithient o fewn y gymdogaeth.

Nid yn unig yr oedd cymdeithas y plwy' yn teimlo effaith cyrhaeddiad contract y lein, roedd ffyrdd a phontydd y lle yn teimlo'r pwysa hefyd, a gorfu i'r LNWR wario ar gryfhau Pont y Llan yn No'ddelan oherwydd y drafnidiaeth drosti. Ond, wedi deud hyn, roedd ysbryd o obaith am ddyfodol llewyrchus i'r ardal yn bodoli mewn sawl man oherwydd dyfodiad y rheilffordd; cymaint felly fel y cychwynwyd ymgyrch yn y plwy' gan neb llai na Mr Williams, asiant chwarel Prins Llywelyn i gael ysbyty i wasanaethu'r ardal, ac fe addewidwyd arian gan nifer o bwysigion y dyffryn tuag at ei chodi a'i chynnal.

"Mae dynion o bob man yn dod yma i gael gwaith ar y rheiffordd" meddai un adroddiad yn y Cambrian News, gan gyfeirio hefyd at y tywydd difrifol a ddioddefwyd ar y pryd. "Mae'r nafis wedi'u gorfodi i roi gora' i'w gwaith ers dyddiau oherwydd y glaw.  Mae nifer ohonynt ar fin newynnu" meddai'r gohebydd yn ei adroddiad Saesneg, ac mewn dewis anffodus o eiriau, "they are a class of people that do not lay anything by for a rainy day."  

Aiff ymlaen yn bregethwrol gan obeithio iddynt ddysgu gwers o hyn, ac i sobrwydd ac nid y ddiod gadarn reoli yn y dyfodol.  Mor ddychrynllyd o naïf oedd y gohebydd hwnnw.

- - - - - - - - - 

Y tro nesa: prinder llefydd i'r nafis fyw, a'u harferion yfed y ddiod gadarn!
 

Cyfaill Cywir: Rhan Olaf Hanes Gethin, adeiladwr y bont

Dros y blynyddoedd, dioddefodd Gethin lawer o brofedigaethau ei hun. Collodd ei wraig ddwy flynedd cyn cychwyn ar ei waith ar y bont, ac roedd wedi profi tristwch gweld nifer o’i ddeg o’i blant yn mynd o’i flaen hefyd. Roedd anlwc yn ei ddilyn yn rheolaidd.

----------------------------------------------------------------------------------------------
Tybed oedd ei gydwybod yn ei bigo pan gyfansoddodd yr englyn arwyddocaol hwnnw, rywdro wedi achos Hari Ddu?

O Dduw doeth, o maddau Dad – fy mhechod,
Sy’n fy meichio’n wastad;
A gyr im win dy gariad
Nes caf yn hyn ysgafnhad.

Mae’n debyg iddo benderfynu ei fod wedi cael ateb i’w gri cyn mynd i’r orsedd fawr ‘na uwchben, pan gyfansoddodd gerdd, yr olaf iddo’i chyfansoddi, mewn ffaith, a darllenwyd hi yng nghapel Bethania ddydd ei angladd. Dyma un pennill ohoni:

‘Rôl imi gael maddeuant
Nid chwerw yw marw i mi,
Ond porth i orfoleddu,
Mae ‘mhen uwchben y lli.

Bedd Gethin; mynwent Eglwys Sant Tudclud

 

Ar y 29 o Ionawr 1883, ffarweliodd Gethin â’r fuchedd hon, ac mae’n dyb a welwyd angladd mor fawr
ym Mhenmachno cynt na chwedyn, gyda channoedd o bobl o bob rhan o Gymru’n bresennol. Cafwyd geiriau o deyrnged iddo yn yr angladd gan ei fab-yng-nghyfraith ei hun, y Parchedig Edward Humphreys. Ond ymysg y geiria o glod megis ‘Hyfforddwr gonest’, darbodwr gofalus, ‘haelioni Cristnogol’ ‘cymydog caredig' a ‘chyfaill cywir’ cynhwysai’r Parchedig Humphreys ambell frawddeg sy’n anghyson eu cynnwys, ac yn britho’r deyrnged yma ac acw. Meddai:

Pan y mae y cyhoedd ar y dydd difrifol hwn yn mynd dros fywyd yr ymadawedig, cymerant i ystyriaeth yr egwyddorion sydd yn rhedeg drwyddo, yn hytrach na manylu ar bob symudiad a digwyddiad oedd yn ei nodweddu

Roedd hefyd yn feirniadol o’r cyhoedd am fod, a dyfynnaf:

Yn rhy gyfyng i’r cymeriad ddatblygu yn llawn, ac nid oes ond goleuni dydd y farn a’i dengys yn ei liw priodol, pryd arall y mae ysbryd plaid yn pardduo enw glân y bardd, a gofynir blynyddoedd o amser i olchi ymaith y lliw tywyllodrus sydd yn cuddio y gwir gymeriad...

-------------------------------------------------------------------------------------------------
Ym marwolaeth Gethin, collodd Benmachno un o’r cymeriadau amlycaf a gododd y plwy’ erioed, a daeth neb o fewn cyrraedd dilyn ôl ei droed ers hynny. Roedd ei gyfraniad i fywyd cymdeithasol a gweithfaol y plwy’, a Dyffryn Conwy yn amhrisiadwy, ac fel y canodd ei gyfaill Gwilym Cowlyd wedi ei farw:

Awenydd annwyl huna – enir byth
Neb leinw’r bwlch yma.

Oedd, roedd yn golled enfawr i lawer. Ond yn ei gell unig yng ngharchar Wormwood Scrubs, roedd ‘na un creadur bach o Gymro yn hollol ddiarwybod am farw Gethin, ac yntau wedi treulio wyth mlynedd dan glo erbyn hynny, a heb dderbyn ymweliad, na gair gan deulu na chyfoedion ers amser maith.  Yn sicr, ni fyddai hwnnw wedi colli’r un deigryn o gael y newyddion. 

Ond, er yr hyn a sibrydwyd am ei feiau dros y blynyddoedd, ac er yr hyn ddatgelwyd gen i yn fy nghyfrol ‘Owen Gethin Jones ei fywyd a’i FEIAU’, dwi’n gobeithio, rhyw ddydd, y gwel Cyngor Cymuned Penmachno yn dda i ddadorchuddio plac, neu gofeb gyffelyb iddo, er cof am ei gyfraniad helaeth i ddiwylliant y fro. 

Mewn ffaith, oherwydd diflaniad llawer o eiriau ar ei garreg fedd, mae plac newydd wedi ei osod arni. Mi faswn yn hoffi’n arw arw credu fod gennyf ran yn dylanwadu ar y cyngor plwy’ yn hyn o beth.  Am y pethau Da a wnaeth yn ei gynefin, mae Gethin yn haeddu hynny.      
- - - - - - 

(Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn 43, 2024 Rhamant Bro, cylchgrawn Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog, yn dilyn sgwrs roddais iddyn nhw) 

Mae'r hanes yn llawn yn y gyfrol yma >

  

Hari Ddu -Rhan 4 Hanes Gethin, adeiladwr y bont

Ar ddiwedd y darn diwethaf mi soniais am un o weithwyr y bont, a garcharwyd am 15 mlynedd... dyma barhau'r hanes hwnnw.

Mae Tyddyn Cethin, cartre’ Gethin Jones, yn sefyll nid nepell o safle’r drosedd, Bryn Golau, Penmachno, lle trigai Henry Jones, un o Gerrigceinwen, Ynys Môn yn wreiddiol, a’i wraig, Anne, a’i blant. Byddai Henry, neu ‘Hari Ddu’ yn ôl ei ffugenw, wedi bod yn cyhuddo’i wraig o fod yn anffyddlon iddo ers tro, a helyntion rhyngddynt yn aml o’r herwydd.  Beth bynnag, i dorri stori hir yn fyr, roedd plismon y pentra wedi cael ei alw i fyny i’w cartre’ ar fwy nag un achlysur i dawelu’r dyfroedd.  

Bryn Goleu

Wedi dod adre’ o’i waith ar y bont yn ddirybudd un pnawn, aeth Hari Ddu o amgylch y pedair tafarn ym Mhenmachno, a llenwi’i fol â’r ddiod gadarn. Erbyn amser cau, roedd yn feddw gaib, a chychwynnodd yn sigledig ar y daith filltir o hyd i fyny i Fryngola’. Pan gyrhaeddodd ei gartra, roedd y drws wedi’i gloi, a llais dyn i’w glywed oddi mewn. Yn ei gyflwr meddw, ciciodd Hari’r drws i lawr, gan feddwl rhoi curfa i garwr slei ei wraig. Ond wedi cael mynediad, ei dad-yng-nghyfraith oedrannus, Owen Griffith, oedd wedi dod i warchod ei ferch rhag cael curfa gan Hari oedd yno. Aeth yn ffrwgwd yn syth, a Hari’n dyrnu a chicio’r hen ŵr.  Beth bynnag, llwyddodd ei dad yng nghyfraith i ddianc am adra.  Ond ymhen wythnos roedd Owen Griffith yn farw wedi’r gam-driniaeth o ddwylo a thraed Hari Ddu.

Ymhen ychydig amser, yn Llys y Goron, Caernarfon, cyhuddwyd Henry Jones- Hari Ddu - o ddynladdiad. Roedd Hari’n amddiffyn ei hun yn erbyn y cyhuddiadau.  Yn ystod yr achos gwnaeth y diffinydd ‘ddatganiad syfrdannol’ yn ôl adroddiadau yn y wasg Gymraeg, megis Y  Faner, Y Genedl Gymreig a’r Herald Cymraeg, am anffyddlondeb ei wraig - a dwi’n dyfynnu rŵan – gyda gŵr adnabyddus o Benmachno.  Gan fod Gethin mor uchel ei barch, yn amlwg, ni feiddiai’r un ohonynt ei ddinoethi’n gyhoeddus.  Ond wrth ddarllen papurau wythnosol Cymreig a gyhoeddwyd yn Saesneg, megis y North Wales Chronicle, a adroddai am yr achos, fe enwyd Owen Gethin Jones fel y Romeo hwnnw.  

Ategwyd yr amheuon am anffyddlondeb Ann ei wraig, a’r cysylltiad â Gethin, pan ddywedodd Hari yn y llys amdano’n deffro o drwmgwsg un noson, gan glywed lleisiau’n dod o hen dŷ gwag drws nesa.  Wrth weld nad oedd Ann yn gorwedd wrth ei ochor, aeth i lawr y grisiau, a sylwi nad oedd yn y stafell fyw ‘chwaith. Aeth allan trwy’r drws i weld pwy oedd bia’r lleisia’n dod o’r tŷ gwag, a daeth ei wraig i’w gyfarfod allan o’r adeilad. Fel y datgelodd Hari i’r llys, dyma eiria Ann wrtho: 

“Cer i dy wely Hari bach, rhag ofn i rywun dy weld yn dy grys nos, does na ddim byd yna wsti”  

Ia, rhag ofn i rywun ei weld yn ei grys nos, am un ar ddeg yr hwyr, ganol gaea’ mewn llecyn anghysbell fel Bryngolau, heb fath o lwybr yn mynd heibio’r lle, a hithau fel bol buwch o dywyll!

Yn ddigon naturiol, cododd chwilfrydedd Hari, ac aeth ymlaen i mewn i’r tŷ gwag, gan glywed sŵn esgid yn crafu yn y simna’. Pwy oedd yno’n cuddio ond y dyn uchel ei barch yn y gymdogaeth – ia, dyna chi, - Owen Gethin Jones. Ac nid yn y simna’n chwilio am ‘slumod, nac yn arolygu’r gwaith plastro oedd o, am wn i.

Simdda Bryn Goleu

Bu raid galw plismon y pentre’ i fyny i Fryngolau yn oriau mân y bora i dawelu’r dyfroedd, a Gethin wedi’i heglu hi am adra.

Yn y llys yng Nghaernarfon, er ei holl ymdrechion i geisio cyfiawnhau’r rhesymau dros yr ymosodiad ar ei dad-yng-nghyfraith, cafwyd Hari’n euog o ddynladdiad, a charcharwyd o i lafur caled am 15 mlynedd. Yn amlwg, doedd yr ymadroddiad crime of passion yn golygu dim y cyfnod. Mae hanes ei gyfnod yn y gwahanol garchardai yn fy meddiant, a thrist iawn oedd deall nad oedd Hari wedi cael cysylltiad o gwbl â’i wraig a’i 4 plentyn wedi hynny. 

Hari Ddu yn y carchar

Y rhagrith mawr ynglŷn â hanes y cyfnod anodd hwn i Gethin yw’r modd yr adroddwyd hanes yr helynt, a chofnodion am drosedd a threial Hari Ddu ym Mrawdlys Caernarfon ym Mawr 1875. 

Ym mhapurau wythnosol y cyfod, megis Baner ac Amserau Cymru, Y Genedl Gymreig, Yr Herald Cymraeg a phapurau eraill Cymraeg eu hiaith, ni enwyd Gethin Jones o gwbl, na’i ran fel un oedd wedi cyfrannu i’r rheswm dros ymosodiad a achosodd farwolaeth ei dad-yng-nghyfraith. 

Yr unig awgrym a gofnodir yn y wasg Gymraeg am ran Gethin yn yr achos, ac anffyddlondeb ei wraig yw a dyfynnaf – “gyda gŵr amlwg o’r pentref.” 

A dyna ragrith y wasg Gymreig ar y pryd. Oherwydd i Owen Gethin Jones fod yn ddyn mor flaenllaw yn y gymdeithas lenyddol a chrefyddol y cyfnod, ni feiddiai’r un golygydd fentro i’w enw gael ei grybwyll yn ymwneud â’r achos. 

Mewn cyfnod pan oedd mwyafrif llethol o drigolion pentrefi a threfi Cymru yn uniaith Gymraeg, dim ond lleiafrif bychan o’r boblogaeth a darllenai golofnau’r Carnarvon & Denbigh Herald a’r Cambrian News, y  North Wales Chronicle a’r papurau newyddion a argraffwyd yn yr iaith fain. Ac yn y papurau hynny yr enwid y Romeo hwnnw fel Owen Gethin Jones.
- - - - - - - - -

 Y TRO NESA'- Rhan olaf hanes Gethin, Dyn y Bont

 (Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn 43, 2024 Rhamant Bro, cylchgrawn Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog, yn dilyn sgwrs roddais iddyn nhw) 

 

Helyntion Adeiladu Pont Gethin

Rhan 4 hanes Owen Gethin Jones

Yn ei anterth, cyflogid dros 1,100 o weithwyr yn gyfan gwbl ar y cynllun dros gyfnod y gwaith rhwng 1874 ac 1879. Oherwydd i’r chwareli lleol gyflogi rhai miloedd tua’r un amser, roedd prinder gweithwyr lleol yn golygu ei bod yn orfod ar y contractwyr ar y gwaith gyflogi nafis o bob rhan o Brydain ac Iwerddon. 

Oherwydd natur afreolus llawer o’r nafis hyn, roedd yr ardal wedi ei newid i le tebyg i’r gorllewin gwyllt dros gyfnod y gwaith mawr. Byddai’r tai potas yn yr ardal yn gwneud busnes mawr, a’r nafis yn gwario pob dima’ a enillwyd ar y ddiod feddwol, a thrigolion agos at eu lle Dolwyddelan yn gorfod diodde’ meddwdod, cwffio a thor-cyfraith yn rheolaidd. 

Gweithwyr Pont Gethin

Yng nghysgod y bont yr oedd Gethin a’i griw yn gweithio arni, roedd tafarn, a elwid yn Fish Inn, oedd yn fan cyfarfod rheolaidd gan y nafis. Ac oherwydd oriau agor y dafarn honno, sef chwech o’r gloch – na, nid gyda’r nos, ond yn y bore, roedd nifer o’r nafis yn chwil yn cyrraedd y gwaith ar y bont, yn uchel uwchben afon Lledr, a hynny’n fater o gonsyrn i Owen Gethin Jones. Roedd yn trefnu ambell steddfod fechan, neu gyfarfod llenyddol ar bwys y bont ar gyfer y nafis, a cheir adroddiadau yn y wasg amdano’n cynnal un ym mis Ionawr un flwyddyn.  Ond dwi’n dal i ddeud y byddai fil gwell gan y nafis fod yn eistedd yn yfed cwrw o flaen tanllwyth o dân yn y Fish Inn na chael eu trwytho mewn diwylliant Cymraeg ar fore rhynllyd o Ionawr. 

Ond mi gafodd Gethin syniad un diwrnod, a phrynu’r dafarn, a llosgi’r drwydded. Roedd yn argyhoeddedig mai dyna oedd y can punt gorau iddo wario ar y gwaith, ac ni chafodd drafferth gyda gweithwyr meddw wedi hynny, a chwblhawyd contract Pont Gethin ar amser. 

 

Ond eto, oherwydd prinder gofod, rhaid gadael y rhan hon o hanes Gethin, gan geisio egluro ystyr teitl fy llyfr ‘Owen Gethin Jones, ei fywyd a’i feiau.’ Rwyf wedi bras gyfeirio at ran o’i ‘Fywyd’, ond beth am ei Feiau?  

Do, fe wnaeth sawl gelyn iddo’i hun trwy amryfal ffyrdd. Er iddo fod yn Gymro i’r carn, a’i achau’n mynd yn ôl i wreiddiau’r Esgob William Morgan ym Mhenmachno, a hwnnw’n hawlio perthynas â llinach tywysogion Gwynedd o’r 12fed ganrif, roedd Gethin, fel gŵr busnes, yn arddel Torïaeth, yn hollol groes i Ryddfrydiaeth y mwyafrif llethol o drigolion Penmachno a Dyffryn Conwy’r cyfnod. 

Byddai adroddiadau yn y wasg yn aml amdano’n mynychu cyfarfodydd gyda’r Torïaid a chrachach bonedd y Dyffryn. Doedd hynny ddim yn ei anwylo tuag at y chwarelwyr lleol yn sicr.  Cafodd ei gyhuddo gan drigolion Penmachno o arall-gyfeirio’r ceffyl haearn o ddyffryn Machno, a’r llewyrch fyddai’n dod yn ei sgîl, gan gyfeirio’r lein drwy Ddyffryn Lledr a Do’ddelan. Ond doedd gan y creadur ddim rhan yn y penderfyniad hwnnw- cwmni rheilffordd L.N.W.R oedd yn gyfrifol am hynny. Ond Gethin gafodd y bai. Mewn oes, ac ardal mor ddirwestol â Phenmachno’r cyfnod, er iddo arddel dirwestiaeth am gyfnod, roedd yn hoff o godi bys bach yn achlysurol, ond yn sleifio’i mewn i’r tafarnau drwy’r drws cefn. Doedd hynny ddim yn plesio swyddogion a’i gyd- aelodau’n nghapel Bethania’r Wesleaid yn y Llan o gwbl.

Ond roedd un rheswm arall i’w gyfoedion lleol droi yn ei erbyn, a hwnnw’n rheswm dilys dros ben, fel y cewch weld.  Yn ystod un o fy nifer fawr o ymchwiliadau i hanes fy mhlwy genedigol, mi ddois ar draws hanes dyn-laddiad ym Mhenmachno yn Chwefror 1875,  a’r gwaith ar y lein yn ei anterth. Hanes am un o weithwyr codi’r bont, a garcharwyd am 15 mlynedd am y drosedd,  a welais ym Maner ac Amserau Cymru.

Wrth wneud ymholiadau o amgylch y pentre’ doedd neb arall o Benmachno’r adeg hynny wedi clywed am yr hanes. Roedd y stori wedi’i chladdu’n gyfleus gan gymdeithas gul yr 1870au, cyfoedion Gethin, rhag codi cywilydd ar y gymuned, efallai...

- - - - -

TRO NESA: Hanes dadleuol Hari Ddu 
 

Owen Gethin Jones, Rhan 3

Yn 1861 roedd Gethin wedi derbyn y sialens i wireddu cynllun Spooner, pennaeth Rheilffordd Gul Ffestiniog i greu tramffordd 3½ milltir o hyd i gario llechi chwarel Rhiwbach, uwchben Cwm Penmachno, i gyfarfod â thrên bach Ffestiniog oedd yn cychwyn am harbwr Porthmadog yn sgwâr Diffwys ym Mlaenau Ffestiniog.  

Ond doedd y contractau hyn i gyd yn ddim i gymharu â’r gwaith mwyaf y bu i Gethin ymgymryd ag o, sef i ehangu’r rheilffordd oedd wedi cyrraedd Betws-y-coed i gyfeiriad Blaenau Ffestiniog yn 1868, a’r fasnach cario llechi oedd ar gael yn y Blaenau, heblaw’r potensial o gludiant teithwyr o’r boblogaeth fawr honno ar y pryd.  Roedd dau gynllun ar gyfer y lein wedi cael eu hystyried – y cyntaf i fyny Dyffryn Lledr, trwy Ddolwyddelan i’r Blaenau. 

Pont Tanyrallt, neu Bont Gethin i roi ei henw mwy cyffredin

Golygai hynny oroesi daeareg anodd iawn trwy’r dyffryn, a thorri twnnel dwy filltir a chwarter o hyd – yr hiraf yng Nghymru – trwy Foel Dyrnogydd i’r Blaenau. Roedd yr ail gynllun yn fwy o sialens na hynny hyd yn oed, wrth geisio goresgyn llawer o broblemau ar y llwybr i Gwm Penmachno, a thwnnel arall, tua dwy filltir a chwarter eto drwy’r mynydd o’r Cwm i’r Blaenau.

Wedi cryn drafod, penderfynwyd yn y diwedd ar gynllun Dyffryn Lledr, a chroesawodd cwmni’r London & North Western Railway (LNWR) i ymgymerwyr gynnig prisiau am yr holl waith. Roedd cwmni Gethin yn un a gynigiodd am wneud y gwaith o osod y traciau, codi gorsafoedd, agor twneli  a siafftiau o amrywiol faintioli, a chodi pontydd ar y daith. 

Gan gofio iddo gwblhau gwaith digon anodd, ond proffidiol, gyda thramffordd Rhiwbach, am £14,000, roedd Gethin yn ffyddiog y gallai wneud puntan neu ddwy, neu fwy o’r contract fwyaf a fu erioed yn yr ardal. Roedd wedi cytuno i wneud yr holl waith am £120,000, ond roedd ychydig o drafferthion i’w hwynebu. Yn ôl gofynion y cwmni rheilffordd yr LNWR, roedd Gethin wedi rhoi amcan bris am osod trac cul o’r Betws i’r Blaenau, a fyddai’n ymuno â lein gul Rheilffordd Ffestiniog yn y dre’ honno.  

Ond, newidiodd y cwmni rheilffordd ei feddwl, gan benderfynu ar drac lled safonol, neu’r standard gauge, a dyna ddechrau dadl chwilboeth rhwng y ddwy ochr. Diwedd y gân oedd i’r LNWR gytuno i wneud y rhan fwya’ o’r gwaith ei hun, a Gethin i wneud gwaith arbenigol arall ar y lein. Un o’r tasgau mawr hynny oedd i godi traphont – viaduct – yn Nhanyrallt, rhwng Betws a Dolwyddelan, pont a gychwynwyd arni yn 1874 ac a gwblhawyd yn 1878. Oherwydd ei ymroddiad a’i allu adeiladol, roedd, ac mae’r bont yn gampwaith o adeiladwaith, yn chwarter milltir o hyd, gyda saith bwa anferth yn croesi rhan greigiog, wyllt o’r afon Lledr.

Roedd cynllun tramffordd Rhiwbach i’r Blaenau, a gostiodd £14,000 wedi dod ag elw da i’r cwmni. Ond roedd y pris o £120,000 a gynigwyd gan Gethin i wneud yr holl waith o godi‘r lein rhwng Betws a’r Blaenau ymhell o fod yn ddigon. 

Costiodd y gwaith i dyllu’r twnnel mawr rhwng Blaenau Do’ddelan a Blaenau Ffestiniog fwy na hynny’n unig, ac roedd y bil am y gwaith i gyd dros £250,000 yn y diwedd. Felly, roedd gan Gethin le i ddiolch am y ffrae rhyngddo â’r cwmni rheilffordd, neu mi fyddai wedi bod yn fethdalwr yn sicr. 

Ond y gwaith ar y bont oedd ei gampwaith o. Pont a’i hanfarwolwyd – pont a elwid hyd heddiw yn Bont Gethin, er parch a chlod i’r ymgymerwr o Benmachno a’i griw o nafis.  Mae sawl stori’n ymwneud â chyfnod codi Pont Tanyrallt – ei henw swyddogol, sydd yn cyfleu’r cyfnod, a’r cyffro oedd yn rhan o’r oes wyllt honno yn hanes Dyffryn Ledr. Newidiwyd cymuned grefyddol, agos at ei lle fel Dolwddelan dros gyfnod y contract mawr o godi’r lein. 

- - - - - - - - 

TRO NESA: hanes adeiladu'r bont

(Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn 43, 2024 Rhamant Bro, cylchgrawn Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog, yn dilyn sgwrs roddais iddyn nhw) 
 

Owen Gethin Jones, Rhan 2

Ail ran cyfres Gethin Jones- y dyn a adeiladodd Bont Gethin 

Fel rhyw bwt o hanesydd lleol, yr hyn ’dwi’n fwya’ diolchgar i Gethin Jones ydi am ei ran yn cofnodi nifer fawr o hanesion lleol ei fro ei hun, Penmachno, a Dolwyddelan, Ysbyty Ifan, a’r ardaloedd o amgylch. 

Mi sicrhaodd Gethin roi llawer o’r cofnodion hynny i lawr ar ddu a gwyn, ac wedi ei farw yn Ionawr 1883, aeth ei gyfaill mynwesol Gwilym Cowlyd ati i gyhoeddi’r gyfrol arbennig dan y teitl ‘Gweithiau Gethin’, sydd fel aur Meirion o brin bellach. Nid yn unig yn drysor ar hanes lleol, ceir yn y llyfr lawer o farddoniaeth Gethin a phytiau eraill. Yn ei ddarnau hynod werthfawr o hanes lleol, mae Gethin wedi cynnwys llawer o wybodaeth a fyddai wedi mynd i ddifancoll oni bai am ei athrylith. Sicrhaodd i haneswyr y dyfodol nifer fawr o gofnodion hynod ddifyr ar ffordd o fyw ei ddyddiau ef, a chyfnodau ei  gyndeidiau o’i flaen. 

Un cofnod a ddefnyddir heddiw gan haneswyr lleol a chenedlaethol, wrth drafod clefydau a heintiau’r dyddiau fu, yw hwn o’r Gweithiau, gyda diolch i gofnod a drosglwyddwyd i Gethin gan ei gyndadau:

1705-06: Y Frech Wen yn lladd tros dri ugain o bobl Penmachno mewn pedwar mis ar ddeg.

Cofnod difyr oedd yr un am 1815 sydd yn adrodd am effaith dyfodiad y Diwygiad crefyddol cyntaf i Benmachno, a’r darlun lliwgar canlynol o ddigwyddiad pwysig arall yn hanes y pentre’. Dyfynnaf: 

Adfywiad mawr ar grefydd am y tro cyntaf yn y plwyf, a Robert Hughes, Ysgotland street yn holldi ei glocsiau wrth orfoleddu ym Mhen Llech...

Mae nifer fawr o enghreifftiau tebyg yn y gyfrol, gyda diolch i Owen Gethin Jones. Ond rhaid brysio ‘mlaen.

Efallai gwell rŵan fyddai imi gyfeirio ychydig at ei ran fel ymgymerwr pwysig yn y 19 ganrif. Yn ei anterth, dywedir iddo gyflogi cannoedd o weithwyr ar ei amrywiol gytundebau dros y blynyddoedd, ac yn gyflogwr da yn ôl pob sôn. Roedd wedi dod i amlygrwydd ers canol y ganrif honno, gan godi ffatri wlân newydd yng ngwaelod plwy Penmachno. Bu iddo ymuno gyda’i frawd yng nghyfraith, Owen Jones, Glasgwm Hall, ac yn ddiweddarach ymunodd ei fab, Owen Jones arall, fel pensaer i’r cwmni. 

Daeth y cwmni’n gyfrifol am sawl prosiect cyffrous yn yr ardal, gan gynnwys yr ysgol wladwriaethol yn Llan Penmachno, gorsaf reilffordd Betws-y-coed yn 1868 a’r eglwys newydd yn y Betws.  Mae un stori leol, adnabyddus am Gethin parthed ei waith ar y ddau gontract mawr ym Metws-y-coed. Dywedir iddo wneud elw da ar gynllun y stesion yn y Betws, a chanmoliaeth fawr iddo am safon y gwaith. 

Ond tra gwahanol oedd yr ymateb ar ôl gorffen y gwaith cymhleth o godi’r eglwys newydd, urddasol yng nghanol y pentre’. Bu iddo wneud colled ariannol wrth weithio ar yr eglwys, oherwydd iddo is-brisio’r dasg enfawr o gwblhau codi’r adeilad a fyddai’n fan addoli newydd i eglwyswyr y pentre’. 

Cymaint ei ddicter o golli arian ar y gwaith hwn fel, yn ôl yr hanes, bob tro y byddai’n teithio ar ei gar a cheffyl heibio’r eglwys, byddai’n troi ei ben i gyfeiriad yr orsaf reilffordd, sydd union ar draws y ffordd i’r eglwys, rhag ei atgoffa o’i golled ariannol yn codi man addoli Eglwys Loegr.
- - - - - - - - 

(Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn 43, 2024 Rhamant Bro, cylchgrawn Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog, yn dilyn sgwrs roddais iddyn nhw) 

Gethin: Dyn y Bont

Cyfres newydd, am Owen Gethin Jones, y dyn a adeiladodd Pont Tan-yr-allt (pont a elwir heddiw yn Bont Gethin) i gludo rheilffordd Dyffryn Conwy dros Afon Lledr i Stiniog.

(Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn 43, 2024 Rhamant Bro, cylchgrawn Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog, yn dilyn sgwrs roddais iddyn nhw)

Wrth i mi gyflwyno testun fy llith, efallai i ambell un gwestiynu pa gysylltiad sydd rhwng Gethin â dalgylch y cylchgrawn hwn? Yn syml, bu iddo gyfrannu’n helaeth, mewn mwy nag un ffordd, tuag at ddatblygiad Blaenau Ffestiniog ar amser tyngedfennol o hanes y dref. Onid ei gwmni ef a sicrhaodd bod chwarel Rhiwbach yn cael ei chyflenwi gyda thramffordd i gario’i llechi dros dair milltir o hyd o’r chwarel honno bob cam i Ddiffwys yng nghanol y dref? Onid cwmni’r gwrthrych hwn a sicrhaodd bod traphont (viaduct) ysblennydd, a enwir ar ei ôl - Pont Gethin – yn cael ei chodi dros ran beryglus o Afon Lledr, a chyfrannu tuag at y wyrth o weld y rheilffordd yn cyrraedd y Blaenau yn 1875?

Felly, rhaid cytuno bod ei gyfraniad tuag at gysylltu’r ardal hon gyda gweddill dyffrynnoedd Lledr a Chonwy, a gweddill Prydain a’r byd wedi bod yn enfawr, a diolchwn iddo am hynny. Ond hefyd rhown sylw i fro enedigol OGJ, Penmachno.

            -----------------------------------------------------------------

Dros y canrifoedd, bendithiwyd Penmachno â rhestr faith o enwogion o fri a fagwyd yn y plwy’.  Pa Gymro, neu Gymraes gwerth eu halen nad ydynt yn gwybod mai o fewn ei ffinia’ y ganed y gŵr sy’n cael ei gydnabod gan nifer fawr o haneswyr fel yr un a gyfrannodd gymaint i sicrhau ein bod yn dal i siarad yr hen iaith annwyl hon. Ia, yr Esgob William Morgan, o Dŷ Mawr Wybrnant wrth gwrs, a gyflawnodd y gymwynas fawr o gyfieithu’r Beibl i’r Gymraeg. Ym Mhenmachno hefyd y ganed sawl un adnabyddus arall, yn eu mysg y beirdd Huw Machno, a William a Rhisiart Cynwal, ac, yn nes i’n cyfnod ni John Ellis Williams, y dramodydd a’r dychanwr; Richie Tomos, y tenor annwyl, ac Euryn Ogwen Williams, un o brif sylfaenwyr S4C.  Ond yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, ymysg torreth o feirdd a llenorion a fagwyd yno’r ganrif honno, safai un gŵr ben a sgwydda’ uwch y lleill – gŵr y bu ei ddylanwad yn uchel iawn yng nghymdeithasa’ Dyffryn Conwy a thu hwnt y cyfnod hwnnw – Owen Gethin Jones.

Fe’i ganed ar y 1af o Fai 1816 yn fab i Owen a Grace Jones, Tŷ’n -y-cae.  Fel arfer yr oes honno, bedyddiwyd y mab hynaf ar ôl y tad, felly doedd dim enw canol iddo ar ei fedydd, dim one Owen plaen! Mabwysiadodd yr enw Gethin wedi ei urddo yn Eisteddfod Caernarfon 1862.  Roedd gwreiddiau’r teulu, ar ochr ei dad, yn mynd yn ôl trwy deulu’r Esgob William Morgan, a thrwy hynny i goeden achau Hedd Moelwynog a phymtheg llwyth Gwynedd. Fel y gwelwch, roedd gwreiddiau urddasol iawn gan Owen Gethin, ac ymfalchiai yn fawr yn ei achau hanesyddol.  Roedd Owen Jones, ei dad, yn ŵr busnes prysur iawn yn ei ddydd, fel  tyddynwr, Saer Maen a thirfeddiannwr pwysig.. Felly, roedd cefndir Gethin yn ymwneud gydag adeiladu, ac uchelgais i fynd ymlaen yn y byd.
Wedi priodi ag Anne Owen, Coetmor, Dolwyddelan, ymgartrefodd y ddau yn nhyddyn y Dolydd, Penmachno, ac yno ganed saith o blant iddynt. Yna symud i fyw i Dyddyn Cethin, fferm o thua 82 erw ar y pryd, lle y bu’n brysur yn gwneud llawer o waith o godi tŷ newydd ac adeiladau newydd o’i amgylch, a gwella safon y tir.

Gan mai erthygl yn cyflwyno darlun o ŵr oedd yn athrylith yn ei ddydd sydd yma, bu raid imi dorri ambell gornel wrth drafod ei hynt a’i helynt. Byddai‘r cylchgrawn cyfan ddim cweit digon i bortreadu’r bardd, hanesydd ac adeiladydd enwog o Dyddyn Cethin, Penmachno yn llawn, coeliwch fi.

Pan benderfynais gyhoeddi cofiant iddo yn y flwyddyn 2000, mi ddewisais y testun ‘Owen Gethin Jones, Ei Fywyd a’i Feiau’ ar y gyfrol. Ac oedd, roedd ‘na reswm da am yr enw, fel y clywch yn nes ymlaen.  Daeth Owen Gethin yn adnabyddus iawn drwy Ddyffryn Conwy, a phellach, yn ystod y 19 ganrif fel adeiladydd o fri, ac yn gyfrifol am nifer o gontractau, dros ogledd Cymru, ac yn cyflogi nifer o weithwyr. Roedd hefyd yn fardd uchel ei barch ymysg y gymdeithas lên yn y dyffryn, ac yn cyfri’ enwogion megis Trebor Mai a Gwilym Cowlyd, o Lanrwst yn gyfoedion a chyfeillion agos iddo. Y tri yma fu’n gyfrifol o sefydlu Arwest Glan Geirionnydd, gŵyl lenyddol, flynyddol, ar lan y llyn o’r un enw uwchben Trefriw gyfagos, yn 1863.  Sefydlwyd yr Arwest yn benna’ fel protest yn erbyn sefydliad swyddogol yr Eisteddfod Genedlaethol, oherwydd i’r brifwyl fod yn rhy Seisnig ei naws yr adeg honno.  Bu’r Arwest yn boblogaidd iawn, gyda’i seremoniau a’i gorsedd ei hun, a barhaodd tan y 1920au cynnar. Ymysg rhai eraill a ystyriwyd eu hunain yn gyfeillion i Gethin oedd Ceiriog, Clwydfardd a Gwalchmai, beirdd o fri eto.

I'w barhau...

 

Beddau Gwŷr Ardudwy- Rhan 7

Rhan olaf cyfres fer, am safle hanesyddol ym Mro Ffestiniog. Erthygl a sgwennais ar gyfer cyfnodolyn Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog yn 2019, sef Rhamant Bro. 

Mae’r potensial o ddarganfod olion a chreiriau o gyfnod yn mynd yn ôl canrifoedd ar safle Beddau Gwŷr Ardudwy yn aruthrol. Onid yw hyn yn rheswm da i fudiadau a sefydliadau sy’n ymwneud ag archeoleg a hanes Cymru ddod at ei gilydd i wneud arolwg lawn o’r safle, gan ddefnyddio’r holl offer a thechnoleg fodern sydd ar gael y dyddiau hyn?  

Mae’n ddyletswydd ar sefydliadau sy’n cael eu hariannu gan ein Senedd yng Nghaerdydd, o arian y trethdalwyr, i fynd ati i gloddio’r beddau. Wrth wneud hynny, cawn ninnau, bobol Cymru atebion i’r holl gwestiynau sydd wedi eu gofyn am Feddau Gwŷr Ardudwy a mannau hanesyddol eraill.  

A dim ond un safle hanesyddol ydi hwn, ymysg dwsinau yn yr ardal hon yn unig sy’n galw allan am astudiaeth o’r fath. Tra’n ymchwilio i hanes y safle hon, sydd â’i gwreiddiau’n ddwfn yn hanes ein cenedl, a’i chwedleuon hynafol, mi fûm yn holi’r sefydliadau sydd i fod yn gyfrifol am henebion a safleoedd hanesyddol Cymru am wybodaeth. Mi ges ateb cwrtais iawn gan ferch o swyddog gyda Cadw, â’m hysbysodd fel hyn – 

‘Annwyl Ms Parry Williams. Mae’r Comisiwn Henebion Cymru a’r Ymddiriedolaeth Henebion Archeoleg Gwynedd yn cadw archifau, felly awgrymaf eich bod yn cysylltu â hwy. Yn anffodus, nid oes gan Cadw cofnod o heneb o’r enw Beddau Gwŷr Ardudwy.’
Alyson Evans.

Mi atebais yn ddigon cwrtais, chwara’ teg, fel hyn – 

‘Annwyl Mr Evans,  Diolch am eich ymateb, Yn gywir Vivian Parry Williams (Mr).

Beth bynnag, onid yw’n siomiant deall nad yw CADW, sefydliad sy’n gyfrifol o nifer fawr o safleoedd ac adeiladau hanesyddol Cymru wedi clywed am un o safleoedd enwocaf ein llên-gwerin? 

Mae safleoedd 8 abaty Cymreig wedi ei nodi gan Cadw, gyda llaw, ond o gywilydd i’r sefydliad, nid oes sôn am Abaty Cwm-hir, lle gorwedd corff ein tywysog olaf, Llywelyn ap Gruffudd, y Llyw Olaf.  Wrth gwrs, nodir 40 o gestyll, y cyfan, am wn i, o symbolau o orthrwm, ond dim gair am Feddau Gwŷr Ardudwy a llawer safle arall o bwys i ni Gymry.

Mae gwaith mawr wedi’i wneud i ddarganfod hanes ein darostyngiad fel cenedl gan archeolegwyr a haneswyr dros y blynyddoedd yn y cestyll Normanaidd, arwyddion o’r darostyngiad hwnnw! Cywilydd arnom am beidio hawlio’r hyn mae English Heritage mor falch o wneud ar ran eu pobl yn Lloegr.

- - - - - 

(*Rhan 1 y gyfres) 

Beddau Gwŷr Ardudwy- Rhan 6

Cafwyd sawl adroddiad am y beddau yn y papurau newyddion a chylchgronau dros y blynyddoedd, ond ‘does yr un sy’n gallu cadarnhau dyddiad pendant i’r safle. Mae nifer o fersiynau o chwedl Llyn y Morwynion wedi eu hadrodd dros y degawdau, a’r stori ei hun wedi ei mabwysiadu gan chwedleuwyr a gwŷr y llysoedd ers canrifoedd. Wrth i’r hanes fynd o lys i lys, yn ddi-os bu newid yma ac acw, ac ychwanegu ychydig ar y stori, cyn iddi gael ei chofnodi rywdro yn yr oesoedd canol cynnar gan fynachod a’u tebyg fel rhan o’r chwedleuon byd-enwog.

Y trueni mawr yw na fu cloddio archeolegol, swyddogol ar y safle’n gyfan gwbl erioed, er yr holl sôn am y lle, a’r cysylltiadau â’n hen hanes. Fel y nodwyd, cafwyd sawl enghraifft, fel ar safle’r beddau hyn, o rai diegwyddor yn torri’i mewn i feddau, cistfeini, cromlechi ac ati dros y canrifoedd, a’u difetha, gan amddifadu haneswyr heddiw o wybodaeth werthfawr am ein hynafiaid a’u ffordd o fyw. Mae’r hyn a ddywedir wrthym gan haneswyr ddoe yn rhoi darlun o’r hyn oedd i’w weld, a’r hyn a ddiflannodd o fewn ychydig flynyddoedd yn y 19ganrif. Fe wyddom i Richard Fenton ymweld â’r safle yn 1813, a nodi’r beddau. Erbyn 1851, dywedir fod y cerrig i gyd wedi mynd, ac erbyn 1870, roedd y twmpathau wedi mynd i ebargofiant.

Erbyn hyn, nid oes nemawr ddim i’w weld o’r hyd at 40 bedd honedig, os yw rhai fel Edward Llwyd, Thomas Pennant, W.H.Hancock a’r Twrne Llwyd ac eraill i’w coelio. Mae ar y safle ambell dwmpath bychan yma ac acw fyddai’n werth cloddio i mewn iddynt, petai’r caniatâd ar gael. 

Ond ar fapiau OS heddiw, ceir rhain eu nodi fel pillow mounds, sy’n golygu rhywbeth tebyg i dwmpathau mawn a adawyd ers dyddiau cloddio mawn am danwydd. Mae yno hefyd olion o be’ dybiwn sy’n gylch crwn o gerrig, ac ambell garreg a fedr fod yn rhan o gistfaen. Ond, gyda diffyg unrhyw brawf pendant, na dim cyfarpar proffesiynol i ymchwilio’r safle, efallai mai damcaniaethu ydw inna’.  Anodd felly ydi penderfynu’n union i ba gyfnod y mae Beddau Gwŷr Ardudwy, sydd â rhan mor bwysig yn chwedloniaeth Cymru, yn perthyn. Mae cysylltiadau â nifer o gyfnodau, o’r Oes Efydd, Oes Haearn, y Cyfnod Rhufeinig, yr Oesoedd Tywyll i’r Oesoedd Canol, yn bodoli ar y safle, ac o fewn tafliad carreg i’r Beddau. 

Mae cantref Uwch-Ardudwy, lle saif y safle, wedi ei gofnodi fel rhan o deyrnas Gwynedd yn yr Oesoedd Canol, ond yn fwy na thebyg yn deyrnas annibynnol ymhell cyn hynny. Mae Gwynedd yn dyddio’n ôl i o leia’r 5ed-6ed ganrif, oherwydd ceir cyfeiriad at yr enw Lladin o’r lle, Venedotia ar garreg fedd Cantiorix o’r cyfnod hwnnw sydd yn eglwys St Tudclud ym Mhenmachno [Gweler rhan 3].

Gan fod palstaf - bwyell efydd - wedi ei darganfod ar y safle, fe ellir hawlio efallai fod y safle’n dyddio’n ôl i’r Oes Efydd, dros 700 o flynyddoedd cyn Crist. Mae’r awgrym mai gweddillion cistfeini yw’r hyn sydd ar ôl o Feddau Gwŷr Ardudwy yn cryfhau’r honiad, yn enwedig yr wybodaeth dros y blynyddoedd am y mounds fu unwaith ar y safle. Byddai’r tomennydd rheiny wedi gorchuddio’r cistfeini, yn ôl trefn claddedigaethau’r Oesoedd Neolithig, Efydd neu Haearn, ambell waith.  Petaent yn feddau Rhufeinig, neu feddau Cristnogol cynnar, ni fyddai tomennydd yn gorchuddio'r rheiny, dim ond beddau wedi eu gosod ar y gwastad fyddai i’w gweld. Mae’r honiad mai o’r fan hon y daeth y garreg arysgrifiadol sy’n eglwys Penmachno yn awgrymu mai o gyfnod Cristnogaeth cynnar - tua’r 6ed ganrif yw cyfnod y beddau. Hefyd, wrth ddeall fod y rhan fwyaf o’r beddau, yn ôl llygaid-dystion yn gogwyddo Dwyrain-Gorllewin yn awgrymu mai beddau Cristnogol ydynt. 

Ond eto, gan fod Bryn Castell, y fryngaer Oes yr Haearn mor agos, tybed ai beddau o’r cyfnod hwnnw ydynt? 

I mi, mae’n ddigon posib’ mai o’r cyfnod hwnnw maent yn dyddio, a bod brwydr wedi digwydd yno rhwng carfannau, neu dylwythau o’n cyndeidiau. Ond pam fod y beddau wedi eu nodi gyda cherrig - oedd yr ymadawedig yn ddigon pwysig i’r cof amdanynt gael eu nodi fel hyn? Pwy oeddynt? Pryd y bu hynny sydd yn gwestiwn na fedrai ateb yn bendant, yn anffodus.

- - - - - -

Un bennod eto i ddod..!

Yn y cyfamser, dilynwch y gyfres efo'r botwm 'older post' isod.

Beddau Gwŷr Ardudwy- Rhan 5

Cafwyd adroddiad lawnach o’r gwaith archeolegol, a wnaed yn ystod Mawrth ac Ebrill 1990. Gwnaed archwiliad dopograffig o ryw 20 hectar o amgylch safle’r gwaith dŵr, ynghyd â ryw 250 metr o gloddio ar hyd linell gwely’r beipen ddŵr newydd. 

Cyhoeddwyd adroddiad fanylach o’r archwiliad hwnnw, gan David Longley, o Ymddiriedolaeth Archeolegol Gwynedd (G.A.T.) yn Nhrafodion Cymdeithas Hanes Sir Feirionnydd, 1996.  Ynddo, dywedir na chafwyd unrhyw dystiolaeth erioed fod y twmpathau hynny, neu’r mounds, fel y’i gelwid wedi dangos fod claddedigaethau wedi digwydd ynddynt. Ond ychwanegwyd fod y ffaith (amheus..?) fod y darganfyddiad o garreg fedd (Cantiori), yr hon oedd, ac sydd yn eglwys Penmachno, yn profi bod claddedigaeth wedi bod ar y bryniau hyn. Cyfeiriwyd hefyd at y garreg arysgrifedig yn wal eglwys Llan Ffestiniog, ac un a gaed ger chwarel Rhiwbach.

Roedd rhai twmpathau isel i’w gweld yr adeg honno (1990). Ond fel dywed Longley, peth anghyffredin fyddai cael beddau o gyfnod Cristnogol cynnar gyda thwmpathau drostynt. Er cloddio llwybr y beipen am 135 metr, a thorri ffos ar draws y llwybr hwnnw, ni ddaethpwyd o hyd i ddim olion o gwbl. Fe goddiwyd i mewn i un o’r twmpathau tua’r un adeg, gan ddod i’r penderfyniad mai tomen mawn oedd yno, ac nid claddfa. Fe ddynodwyd lleoliad ugain tomen arall, o wahanol faintioli, a’u harchwilio, gan ddod i’r penderfyniad eto mai tomennydd mawn oeddynt. 

Agorwyd dwy ffos (trenches) arall, un 5m x 1m, a’r llall yn 4m x 1m. i’r dde o ffordd y B4391 i archwilio tomennydd isel oedd ar lwybr y beipen. Ond eto, tomennydd naturiol oedd y rhain. Ond cafwyd beth a dybir i fod yn gwt crwn ar lwybr y beipen, a chytunodd Dŵr Cymru i wyrdroi llwybr y beipen yn y fan honno.   

Gwaith ar y gweill gan Dŵr Cymru 2013-14

Cyn cychwyn ar adeiladu estyniad i’r gwaith dŵr cyfagos yn 2013, anfonwyd dau archeolegydd, a dybir, gan Gomisiwn Brenhinol Henebion Cymru, (CBHC) i archwilio’r safle lle y gosodwyd cabannau’r gweithwyr yn ddiweddarach. Ond wedi cwta ychydig ddyddiau yno, ymadawodd y ddau, gan adrodd nad oedd dim olion i’w gweld yno. Mae’r safle honno wedi ei gorchuddio a thunelli o weddillion cerrig cloddio’n estyniad newydd bellach.  [DAL DY DDŴR: Mwy o hanes y gwaith, gan Llafar Bro]

Nodwyd y safle mewn arolwg i safleoedd hanesyddol/archeolegol yn yr ardal rhwng y Manod Bach a’r Garnedd yn ystod hydref 2013 a gaeaf 2014 gan Richard Hayman a Wendy Horton. Gwnaed yr astudiaeth werthfawr hon ar ran Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, a chofnodwyd dros fil o’r safleoedd hyn, yn dyddio o’r cynoesol i’r dyddiau modern, a chyhoeddwyd y cyfan gan y Comisiwn yn 2014. Ond ni chafwyd unrhyw wybodaeth am gloddio diweddar ar safle Beddau Gwŷr Ardudwy.
- - - -- 

I'w barhau

 

Beddau Gwŷr Ardudwy- Rhan 4

Dan bennawd ‘Chwedl Llyn y Morwynion’ yn y Genedl Gymreig ar 5 Gorffennaf 1877 cafwyd adroddiad fechan o’r hanes, ac am safle’r frwydr honedig. Cafwyd disgrifad tebyg iawn i’r hyn a nodwyd eisoes am fesuriad a nifer y beddau, gyda’r atodiad ‘Mae yn debygol y bu yno lawer yn ychwaneg ohonynt’. Hefyd dywedir megis ‘…Amgylchynid y cyfan gynt gan wal gerrig, yr hon sydd erbyn hyn yn ddrylliog, y cerrig wedi eu cludo ymaith a’u defnyddio at adeiladu tai, &c. Mai olion coffadwriaethol o laddedigion rhyfel mewn cyfnod tra boreuol yw y rhai hyn nid oes le i ameu, ond ar ba achlysur nid yw yn hawdd egluro.’ Aiff yn ei flaen i drafod hanes Gwŷr Ardudwy’n cael eu lladd gan ddynion Clwyd, a chrynhoi’r erthygl o gwmpas y chwedl honno.

Mae’r hyn sydd gan G.J.Williams, yn Hanes Plwyf Ffestiniog (1882) i’w ddweud yn ychwanegu rhywfaint am hanes y beddau. Wedi traddodi ar hanes y chwedl, gan feio’r mynachod am ffurfio chwedlau o’r fath, mae G.J.W yn ddigon plaen ei eiriau i ddweud hyn, ‘…fel y credwn mai chwedl ddisail yw hon a ffurfiwyd yn niffyg hanesyddiaeth am yr olion a geid yma.’  Aiff ymlaen i ddweud fod rhai yn ei gyfnod ef yn honni bod y beddau yn bodoli ers amser y Derwyddon, ‘…ond y mae y ffaith eu bod o bobtu i’r ffordd Rufeinig, yn brawf lled sicr mai ar ôl gwneud y ffordd y gwnaed hwy.’  Mewn ffaith, dyma’r unig adroddiad sy’n dweud fod y beddau naill ochr i Sarn Helen yn y fan honno. 

Safle'r beddau ynghanol y llun, ac olion gwaith Dŵr Cymru (2016) yr ochr yma i'r ffordd

Cadarnhawyd yr hanes am y garreg a ddygid o’r safle i eglwys y Llan gan G.J.Williams, ynghyd â hanes na nodwyd gan neb arall, o Mr Vaughan, Hengwrt yn cloddio yno, ‘ond ni chafwyd dim gweddillion dynol’. 

Cafwyd hanes Hancock yn darllen papur am y safle o flaen cynulleidfa y Gymdeithas Hynafiaethol Gymreig yn Nolgellau ar 30 Awst 1850. Roedd hwnnw o’r farn mai beddau milwyr Rhufeinig, ac nid Prydeinwyr oeddynt.  Ond yr hyn a ddywedwyd wedyn oedd yn ddiddorol. 

…Yr un diwrnod ag y darllenwyd y papur hwn, arddangosid ymhlith eraill arfau bronze a ddygasid o Feddau Gwŷr Ardudwy gan Mr Lloyd, Penyglannau. El hyn, yn gystal â’r cylchau a’r carneddau, ymhell i brofi fod y beddau hyn wedi eu cloddio cyn y Canol Oesoedd…

Roedd yr wybodaeth am 'Mr Lloyd, Penyglannau’ yn atgoffa rhywun o’r ffaith mai hwn oedd y ‘Twrne Llwyd’, fel y’i gelwid, ac yn hynafiaethydd a chasglwr hen greiriau o fri. Mae hanes iddo fod yn berchen ar gwpan Trawsfynydd ar un adeg, tancard pren ac efydd yn dyddio’n ôl i thua 100CC. Mae honno bellach i’w gweld yn Amgueddfa Lerpwl. Digon hawdd felly yw dychmygu un fel hwn yn ysbeilio’r beddau, a dwyn y creiriau ar gyfer ei gasgliad personol. Tybed i ble aeth gweddill ei greiriau?

Aiff G.J.W ymlaen i sôn am garreg Cantiorix [gweler rhan 3] a honnir iddi ddod o’r safle hefyd. Dywedodd fod y garreg wedi bod ym meddiant Wynne, Voelas Hall, Pentrefoelas, ac iddi fod erbyn hynny yn eglwys y plwyf, Penmachno. Eto, rhaid gofyn cwestiwn. Sut ddaeth y garreg i feddiant un o deulu bonedd o ardal Pentrefoelas, nad oedd ganddo gysylltiad â ‘Stiniog, nac yn berchen ar dir yn y fro hon, yn dra gwahanol i rai o’i gyfoedion bonheddig?

Ni chafwyd archwiliad nac adroddiad wedyn o’r safle o gwbl tan ddechrau’r 20fed ganrif. Ar 5 Medi, 1913 ymwelodd Arolygwr o Gomisiwn Brenhinol Henebion â’r safle. Dyma ddywedwyd:

…four mounds were noticed which were more or less protected by flat stones on each side of the mounds… Eleven other mounds, from which the protecting stones seemed to have been removed, were noticed. They were on an average about 16 feet by 10 feet, and as a rule lay east and west. Among them, but not directly connected with any mound, was an upright stone, 1 foot high, and 1 foot 6 inches broad at the base. It is now impossible to trace any arrangement of the mounds into two groups, or of the small bank which earlier investigators speak of as enclosing each group. They lie on a slope immediately below a new pumping station, and are with difficulty distinguished in the long coarse grass of the moorland.

A dyna hi, dim mwy o hanes, na gwybodaeth am unrhyw gloddio yno, gwaetha’r modd. Y sylw nesa’ a geir yw un byr gan David Longley yn Archaeology Wales, rhifyn 30, yn 1990. Comisiynwyd Ymddiriedolaeth Archeoleg Gwynedd (Y.A.G) gan Ddŵr Cymru i archwilio rhan o’r safle, cyn gosod peipen ddŵr i lawr.  

- - - - -

I'w barhau

 

Beddau Gwŷr Ardudwy -Rhan 3

Cafwyd adroddiad am ymweliad un arall, dienw, â’r safle ar dudalennau 128-9 A Handbook for Travellers in North Wales (1868), oedd yn ailadrodd yr hyn a geir gan Gibson parthed nifer y beddau ac ati. Wedi trafod hanes y chwedl, gorffennwyd megis 

…however pleasing the tradition, it is most probable that it only served as a place of internment for some defunct Roman soldiers…

Yn yr 1870au, cyhoeddwyd arweinlyfr Blacks Picturesque Guide to North Wales, ac ar dudalen 197 ceir disgrifiad o leoliad a chynnwys safle Beddau Gwŷr Ardudwy, gyda gwybodaeth a oedd yn debygol o fod wedi ei godi o gyhoeddiadau cynt.  Dywedir fod yno rhwng 30 a 40 o bentyrrau hirsgwar, oedd rhwng dwy a thair troedfedd o uchder, yn 6 troedfedd o hyd a 15 modfedd o led. Roedd carreg fechan yn sefyll ar ddau ben y tomennydd bychain hynny, meddid, ynghyd â charnedd a nifer o gylchoedd cerrig gerllaw. Dyma’r lle y claddwyd Gwŷr Ardudwy wedi’r ymladdfa, meddai awdur yr adroddiad.

Un o’r ffynhonellau gorau o’r cyfnod a oedd yn trafod y safle arbennig hon yw’r adroddiad yn An Inventory of the ancient monuments in Wales and Monmouthshire, vol VI - County of Merioneth, a gyhoeddwyd gan Syr John Rhys a Syr E.Vincent Evans yn 1921.  Yn y gyfrol hon cawn ychydig mwy o fanylder ar ambell agwedd ar y safle. Ynddi, ceir gwybodaeth fod yr enw wedi ei weld mewn cylchgrawn archeolegol yn yr Iwerddon yn yr 1870au. Yn y Royal Historical and Archaeological Association of Ireland 1872-3, cyfres 4, cyf. 2, t. 528 cyfeiriwyd at lythyr a anfonwyd i’r gymdeithas honno yn trafod Beddau Gwŷr Ardudwy. Gan un o’r enw Mr Burchett oedd y llythyr, a oedd yn cyfeirio at ymweliad rhywun â’r beddau. 

Dywed amdano’n siarad â gwraig Tŷ Nant y Beddau gerllaw, a ddywedodd bod yr holl gerrig wedi eu cario oddiyno i godi waliau o amgylch y tyddyn. Derbyniodd yr ymwelydd wahoddiad i fynd i weld tystiolaeth o’r hyn a ddywedwyd wrtho, ac iddo sylwi ar weddillion y beddau. Cafwyd disgrifiad manwl ganddo o un garreg, brin, ar ben un bedd, ac arni arysgrif o ryw fath. Maint y garreg oedd 20 modfedd wrth 6 modfedd, gyda’r marciau wedi eu torri arni’n ofalus, yn ôl ei ddisgrifiad, a gwnaeth sgets ohoni. Aeth ymlaen i archwilio rhai o gerrig a oedd, yn honedig, wedi eu defnyddio yn y waliau o amgylch. Daeth ar draws un garreg yn y wal, ac aeth ati i wneud sgets ohono hefyd, a chynhwyswyd y llun hwnnw yn y cylchgrawn. Awgrymwyd gan yr ymwelydd hwnnw mai marciau ‘Ogam’ oedd y llinellau a dorrwyd, ganrifoedd ynghynt, ar y garreg honno.

Yn yr adroddiad gan aelod o’r Comisiwn Henebion dywedwyd ei bod yn amlwg fod y tomennydd pridd oedd yn gorchuddio’r beddau wedi diflannu erbyn 1870.  Ond ar yr ymweliad hwnnw, na roddir dyddiad ar ei gyfer, daeth i benderfyniad ynglŷn ag ambell agwedd ar y safle. Dywedodd fod pedair tomen i’w gweld, gyda cherrig gwastad bob ochr iddynt.  Rhoddodd fanylion o’r tomennydd - (1) 26 troedfedd x 10 tr., 3 tr. o uchel, yn gogwyddo gogledd-ddwyrain a de-ddwyrain. (2) 8 tr. x 8 tr. a 2½tr. o uchder.  (3) 23 tr. x 14 tr, gyda gogwydd dwyrain i’r gorllewin, gyda charreg yn y ddau ben. (4) 26 tr. x 21 tr, gogwydd dwyrain i’r gorllewin eto, gyda charreg ar y ddwy ochr.  

Nodwyd 11 o olion tomennydd eraill hefyd, gyda’r cerrig wedi eu codi ymaith ohonynt. Ar gyfartaledd, eu maint oedd oddeutu 16 tr. x 10 tr, ac ar y cyfan yn gogwyddo o’r dwyrain i’r gorllewin. Yn eu mysg yr oedd carreg yn sefyll, tua throedfedd o uchel ac yn droedfedd a hanner o led yn ei bôn. Roedd ei ddisgrifiad o leoliad y safle yn gymorth i ymchwilwyr oedd i’w ddilyn, yn sicr.  Dyfynnaf o’r iaith yr ysgrifennwyd yr erthygl:

They lie on the slope immediately below a new waterworks pumping station, and are with difficulty distinguished in  the long coarse grass of the moorland. The course of the Roman road running in the direction of Tomen y Mur is plainly traceable on the south side of the Festiniog-Bala road, but is not so easily followed on the north side of the road and in the direction of the mounds. Visited 5th September 1913.

Ni wyddys beth ddaeth o’r cerrig arysgrifedig hynny, ond ychwanegwyd gwybodaeth fod palstaf efydd wedi’i darganfod yno hefyd, ac i honno gael ei rhoi i’r Amgueddfa Brydeinig.  

 

Dywedir hefyd fod carreg arysgryfedig, a elwir yn garreg Cantiorix, wedi ei darganfod ar y safle, ond sydd heddiw yn cael ei harddangos ymysg casgliad o gerrig arysgrifedig eraill yn eglwys St.Tudclud ym Mhenmachno.  Nid oes unrhyw brawf dogfennol ar gael mai o’r safle hon y daeth y garreg, ac enwir safleoedd eraill fel y man y darngfuwuyd carreg Cantiorix gan haneswyr.  Carreg Gristnogol yw hon, yn dyddio’n ôl i’r 6ed ganrif, ac mae copi ohoni wedi ei gosod yn ddiweddar ar wal amgylchynnol yn y gwaith puro dŵr gerllaw i Feddau Gwŷr Ardudwy. 

- - - - - -

I'w barhau
 

Beddau Gwŷr Ardudwy: colli'r cerrig

Ail ran cyfres fer am safle hanesyddol ym Mro Ffestiniog

Efallai mai W.H.Hancock, ar ei ymweliad â’r safle yn ystod yr 1850au cynnar a wnaeth yr archwiliad swyddogol, cyflawn gyntaf o Feddau Gwŷr Ardudwy. Cyhoeddwyd ei adroddiad yn y cylchgrawn safonol Archaeologia Cambrensis yn 1851. Cyfeiriodd Hancock at adroddiad  Edmund Gibson yn ei Britannia, a ddywedodd fod 30 o feddau i’w gweld yno yn nyddiau Gibson, (17eg ganrif), ac i eraill, yn fwy diweddar gyfeirio at dri dwsin o feddau. Ond ar ddyddiad ymweliad Hancock dim ond dwy garreg fedd oedd yn dal i sefyll, a dim un bedd arall i’w weld o gwbl. Cafodd gwmni ‘an intelligent peasant,’ oedd yn byw nid nepell o’r safle i’w arwain o amgylch y lle. Roedd y peasant hwn, neu hon, wedi trigo gerllaw'r beddau ers trigain mlynedd a mwy, ac wedi ymweld â’r safle hynafol gannoedd o weithiau, ac yn gwybod yn iawn am y chwedl a’r traddodiad a berthynai iddi. Ni chofiai weld llawer o gerrig beddau yno, ond efallai fod ryw ddwsin, a dim mwy wedi bod yno.

Awyrlun o'r safle, rhwng Tŷ Nant y Beddau ar y chwith, a'r gwaith trin dŵr ar y dde

Roedd Hancock yn sicr o’r farn fod beddau wedi bod yno ar un adeg, a’u bod yn ymddangos mewn dwy gylch hirgrwn, ac wedi eu hamgylchynu â wal gerrig. Doedd dim gweddillion wal i’w gweld yn ystod ei ymweliad, heblaw ychydig o gerrig oedd i’w cael ar wyneb y tir yma ac acw. Nid oedd unrhyw drefn yng ngosodiad y beddau, meddai, gan ddweud mai ryw droedfedd oedd hyd y ddwy garreg oedd yn weddill, a’r ddwy yn cynrychioli dau fedd gwahanol.  Ar y pryd, ‘doedd yr un garnedd i’w gweld, fel yr adroddwyd gan eraill o’i flaen. Nid oedd olion o lawer o gerrig o amgylch ‘chwaith, gan fod llawer wedi eu cario ymaith i godi adeiladau a waliau. Yr oedd ychydig olion o gloddio ysgafn wedi bod yno rywdro, heb fod lawer o amser yn ôl, meddai, ond ni welodd unrhyw dystiolaeth fod cyrff wedi eu codi oddiyno, na dim gweddillion eraill. Gwnaeth sylw prin o’r ffaith fod y beddau naill ochr i’r hen ffordd Rufeinig, Sarn Helen, ac roedd hynny’n awgrymu iddo mai beddrodau milwyr Rhufeinig oeddynt, a dim i’w wneud â’r chwedl enwog.

Cafwyd ateb i amheuaeth W.H.Hancock fod rhywfaint o gloddio wedi bod yno, a hynny, mae’n debyg’, dim ond ychydig amser cyn ei ymweliad â’r safle rhywdro yn 1851. Cyhoeddwyd llythyr gan un ‘Mervinian’, o Mona, dyddiedig 15 Ionawr 1851, yn y Carnarvon and Denbigh Herald a ddatgelodd ei fod o, a ffrind iddo wedi cloddio i rai o’r beddau, i ddyfnder o dair i bedair llath.  Mewn ffaith, dyma’r dystiolaeth gynharaf, ar ddu a gwyn, o unigolion yn cyfaddef iddynt wneud archwiliad trwy gloddio i’r beddau. Er eu harchwilio, ni ddaethpwyd ar draws yr un stone coffins or bones yno. Ond yr oedd y ffaith fod pridd gwahanol i’w weld yn dangos ei fod wedi ei gymysgu ar ryw adeg.

Cyhoeddodd Harry Longueville Jones, un o sefydlwyr y Cambrian Archaeolegical Association, a chyd-olygydd y cylchgrawn archeolegol adnabyddus, sy’n dal i fynd, Archaeologia Cambrensis (Arch. Cambs.) erthygl swmpus dan y testun ‘Preservation of Welsh Antiquities’ yn y cylchgrawn hwnnw yn rhifyn Hydref 1853. Wrth drin y dinistr oedd yn dod i ran rhai o’r hen safleoedd hyn yng Nghymru, roedd ganddo hyn i’w ddweud:

 Felly, dyna brawf pendant gan archeolegwr proffesiynol fod y beddau wedi cael eu dinistrio, a’r cerrig wedi eu defnyddio ar gyfer codi waliau, mor gynnar â 1853. Awgrymir yma fod y safle wedi ei dinistrio rywdro rhwng cyfnod Edward Llwyd, ar ddiwedd yr 17g. a chyfnod Hancock a Longueville Jones yn yr 1850au. Fe all dyn wneud difrod mawr i henebion dros gyfnod o 150 o flynyddoedd, yn amlwg!

Un a lofnododd ei enw fel ‘Cambrensis’ a ysgrifennodd lythyr, gyda’r dyddiad 13 Chwefror 1865, i’r Archaeologia Cambrensis. Roedd hwn wedi bod ar daith gerdded yn olrhain Sarn Helen drwy’r ardal, ac wedi sylwi ar safle Beddau Gwŷr Ardudwy. Cadarnhaodd  hwn eto mai dim ond olion digon anweledig, ar y cyfan, oedd ar gael yno'r adeg honno. Roedd o’r farn hefyd fod y beddau wedi eu hagor, a’u dinistrio gan, yn ei iaith ei hun: hunters after curiosities - not archaeologists - several years ago. 
 

I'w barhau!

 

Beddau Gwŷr Ardudwy: Chwedl neu Ffaith?

Rhan gyntaf cyfres fer, am safle hanesyddol ym Mro Ffestiniog. Erthygl a sgwennais ar gyfer cyfnodolyn Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog yn 2019, sef Rhamant Bro. 

Tystiolaeth ymwelwyr y dyddiau fu â’r safle
Dros y blynyddoedd, bu llawer o ddadlau am leoliad, a bodolaeth Beddau Gwŷr Ardudwy. Mae’r chwedl sy’n ymwneud â’r beddau, ac am y frwydr a fu ar y safle, yn adnabyddus i lawer ohonom bellach. Yn ôl traddodiad, dyma ble y lladdwyd nifer o ddynion Ardudwy – Ardudwy Uwch Artro, i roi yr enw swyddogol o’r Oesoedd Canol arno - gan garfan o wŷr o Glwyd.  Os cofiwch, roedd meibion Ardudwy wedi cipio merched o Glwyd, a’u dwyn i ardal a enwir yn awr yn Ffestiniog. Yn naturiol, daeth carfan o ddynion Clwyd draw i gyfeiriad Ardudwy i geisio cael eu gwragedd a’u cariadon yn ôl. Ond nid felly ddymuniad y menywod, wrth iddynt benderfynu boddi eu hunain mewn llyn cyfagos.  

Llyn Morwynion, o ben Y Drum

Mae chwedl arall hefyd, o’r Mabinogi, am Flodeuwedd, gwraig Lleu Llaw Gyffes yn dianc rhag dial ei gŵr, gyda’i morwynion, ac yn boddi eu hunain mewn llyn cyfagos. A dyna sylfaen dwy chwedl a roddodd enw i’r llyn, a elwir ers hynny yn Llyn y Morwynion.  

Ond beth am y dystiolaeth, os oes hynny, sydd i’w weld o’r frwydr honedig rhwng hogia’ Clwyd ac Ardudwy?

Yn ôl yr hyn a gofnodwyd hyd yma, mae’r safle yn wybyddys ers canrifoedd. Y lleoliad a nodir yn gyffredinol ar gyfer olion gweddillion y beddau ar fap Ordnans yw o amgylch SH7230642579. Ond ceir peth amrywiaeth o’r union leoliad wrth ddarllen adroddiadau niferus gan unigolion a fu’n ymweld â’r safle dros y blynyddoedd. Mae hefyd amrywiaeth mawr yn nisgrifiad yr ymwelwyr rheiny o’r safle, ac am niferoedd y beddau.  Fy mwriad i ydi ceisio mynd â chi ar daith gyda’r ymwelwyr rheiny fu’n troedio’r safle dros y blynyddoedd. Hefyd, gan nad oes archwiliad archeolegol, swyddogol wedi ei wneud o’r beddau honedig, na’r un adroddiad archeolegol gyflawn wedi ei chyhoeddi, rhaid dibynnu ar dystiolaeth llygad-dystion o’r 18fed ganrif, a chynt, i’w lleoli. Felly, dyma geisio, unwaith ac am byth, lunio ryw fath o fap, a phwyntio bys at union leoliad Beddau Gwŷr Ardudwy, allan o’r tystiolaethau hynny.

 

Dywedir yn nodiadau y casglwr rhyfeddol hwnnw o’r 17g., Robert Vaughan, Hengwrt, Llanelltyd, fod nifer fawr o’r beddau i’w gweld yn ystod ei gyfnod o ar y ddaear. Yn argraffiad Gibson o’r gyfrol Britannia, a gyhoeddwyd yn 1695, gwelir nodyn gan Edward Llwyd, (1660-1709), y naturiaethwr, botanegydd a hanesydd enwog, yn disgrifio’r safle, sydd y cyfeiriad cyntaf a geir mewn print o’r lle, mewn ffaith.  Dyma fras-gyfieithiad ohono:

Ar fynydd Migneint ger Rhyd yr Halen, oddeutu chwarter milltir o’r ffordd hon (Sarn y Ddual), mae yno gofebion cerrig rhyfeddol a elwir yn Beddau Gwŷr Ardudwy. Mae yna o leiaf deg ar hugain mewn nifer; disgrifir pob un tua dwy lath o hyd; ac ar gornel pob bedd y mae pedwar piler, mewn ffurf sgwâr, tua 2 neu 3 troedfedd o uchel a 9 modfedd o led….

Ychwanegodd Llwyd yr wybodaeth i garreg o’r safle, gydag arysgrif Ladin arni, gael ei chario oddiyno i drwsio muriau’r eglwys, neu efallai wal y fynwent yn Llan Ffestiniog. Maint y garreg honno, lle bynnag y gosodwyd hi, yn ôl Llwyd yw ‘tua dwy droedfedd o hyd, hanner llath o led a 3 i 4 modfedd o drwch.

Disgrifiodd Thomas Pennant y beddau, tua chanrif ar ôl ymweliad Edward Llwyd, a leolir ganddo hefyd, yn anghywir, ‘ger Rhyd yr Halen’yn hytrach na ‘Sarn Helen’, yn ei gyfrol o 1794 o Tour in Wales fel hyn, a chyfieithaf eto:

Mae’r beddau hyn tua 6 troedfedd o hyd, a dwy garreg yn sefyll yn y ddau ben; ond mae’r cerrig bellach wedi eu symud. Ond erys nifer o gylchoedd cerrig, y mwyaf tua 52 troedfedd mewn diamedr; carnedd fawr, gyda dwy garreg wedi eu gosod, ac yn sefyll ar un rhan, fel petai i ddangos mynediad i’r gell, yr hon y mae yn ei amgylchynu, mae’n debyg’; gerbron y mae tomen lai, a chylch bychan; a’r cyfan wedi ei amgylchynu gan gylch mwy, sydd erbyn hyn yn anghyflawn, oherwydd i’r cerrig gael eu defnyddio i wneud waliau…

Ond bychanu disgrifiad Pennant wnaeth Richard Fenton, teithiwr arall i’r safle, tua 20 mlynedd yn ddiweddarach, yn 1813. Roedd hwn o’r farn mai safle cynhanesol oedd y lle. Dywedodd hefyd fod y cerrig o’r safle wedi eu codi a’u gosod yn y ffordd Rufeinig, Sarn Helen, sy’n rhedeg gyfochrog â’r safle. Roedd y cerrig na ddefnyddiwyd yn ymddangos fel cerrig cylch o amgylch y beddau, a cherrig y cistfeini wedi eu symud. Ni wyddai ddim am y cylch 52 troedfedd o ddiamedr o gwbl, meddai, gan led-awgrymu fod Pennant wedi dychmygu’r cyfan. 

...I'W BARHAU!

Cerddi Cydwybod- Amser

Wrth gilio ein heddiw
i’r machlud gerllaw,
a ddoe’n rhan o hanes
yfory a ddaw.

Daw ‘n’ôl yn amserol
fel troad y rhod,
a’r cylch yn ailgychwyn
bob tro, ers ein bod.

Llun- Copi o Garreg Cantiori, ger safle Beddau Gwyr Ardudwy, uwchben Llan Stiniog, lle sy'n llawn o chwedlau a hanes y Cymry, a lle sy'n gyfareddol i mi

Mae'r gwreiddiol erbyn hyn yn Eglwys Sant Tudclud, Penmachno 

Cerddi Cydwybod -Adfail

Lle bu o gylch ei aelwyd
Sawl teulu'n werth y byd,
A'r croeso uwch ei glicied
Yn f'heniaith i o hyd;
Ond newid wnaeth hen ffordd o fyw,
A'r berllan heddiw sydd yn wyw.

Nid yw ond murddun bellach
A'i furiau'n hidlo'r gwynt,
A neb ar ôl i gofio'r
Difyrwch ddyddiau gynt;
Ond daw aderyn yn ei dro
I godi teulu dan ei do.

Er trist ei weld yn adfail
Er colli ŷd y wlad,
Mil gwell yw chwalu'r muriau
Nac iddo fynd yn rhad
I estron wennol godi nyth,
I newid ffordd o fyw am byth.

Cerddi Cydwybod -Craith

Cerdd arall sy'n cyfleu fy nheimladau am y sefyllfa sy'n bodoli yng nghefn gwlad Cymru'n gynyddol y dyddiau hyn.

Ni sylwai ar yr hagrwch
yn y tomenydd llwm - 
gweddillion gwaith y chwarel
yn gysgod dros y Cwm;
roedd yn baradwys iddo fo
wrth iddo lordio'i mewn i'r fro.

Ond ni all estron weled
y graith sydd yn fy nghôl,
a minnau yn hiraethu
am ddyddiau na ddaw 'n'ôl,
pan oeddem ni, drigolion gwâr
yn berchen ar ein milltir sgwâr.

Cerddi Cydwybod -Llidiart

Gobeithio fod y gerdd isod yn esbonio fy nheimladau, a theimladau nifer o nghyfoedion bellach. Daeth tro ar fyd ar ein cynefinoedd dros yr hanner canrif aeth heibio, yn sicr.

'R'ôl cyfri' a didoli,
Rhaid ydoedd sicrhau
Fod praidd yn ei gynefin
A'r llidiart wedi'i chau,
Er mwyn rhoi'r heidiau ar wahân
I gadw enwau’r brîd yn lân.

Ond collwyd cownt ar bennau,
Daeth pydredd i’r hen bren,
A drws y prif fynediad
Agorwyd led y pen';
Ysbeilio had ein porfa ni
Wna'r estron haid ddaw drwyddi hi.

Mynedfa Bryn Castell. Bryngaer Oes yr Haearn lleol, yn edrych trwy'r adwy at dirlun hanesyddol a welodd newidiadau rhyfeddol ac ymosodiadau a goresgyniad dros y canrifoedd

Gweld llun, clywed llais

Ym Mawrth 2012 cefais wahoddiad i gyfrannu i gyfres o ffilmau byr – 3 munud o hyd - oedd yn cael ei drefnu gan BBC Cymru. Cipolwg ar Gymru oedd yr enw a roddwyd ar y gyfres, ac erys y pytiau ar gael ar y cyfryngau cymdeithasol hyd heddiw Roedd tîm recordio yn ymweld â chymunedau drwy’r wlad, ac yn ffilmio storïau personol gan unigolion oedd yn golygu rhywbeth iddynt. Rhoddwyd pob cymorth i bawb oedd yn cymryd rhan, ac felly i’r dwsin a ddewiswyd i gyfrannu i’r fenter yn Llyfrgell Blaenau Ffestiniog.

Cefais fodd i fyw wrth berfformio’r tri munud o stori oedd mor berthnasol i mi. Yn ddiweddarach, daeth cais ataf am yr hawl i ddangos y ffilm mewn arddangosfa yn un o bebyll yr Eisteddfod Genedlaethol y flwyddyn honno. 

Oherwydd i’r pwnc dan sylw gennyf yn y tri munud o ffilm mor agos at fy nghalon, teimlais ei bod yn fraint gael rhannu’r teimladau hynny gydag eraill.Y testun a roddais i’r cynhyrchiad oedd Gweld llun, clywed llais, oedd yn golygu llawer i mi, a’r teulu. 

u Gweld llun (gwefan BBC Cymru) -Gobeithio y cewch chi yr un pleser yn gwylio’r darn a gefais i o’i ddarlledu. 

 

Arwr- Cerdd i 'Nhad