Y Nafis- Llety a Thafarn

Ail ran cyfres 'Dolwyddelan, Y Nafis a Rheilffordd Dyffryn Lledr 1874-1879' 

Adroddodd y papur wythnosol, Llais y Wlad yn Hydref 1875 am broblem arall a grewyd gyda dyfodiad y nafis 

"Prinder Tai: Mai tai mor brinion yma fel ag y mae yn amhosibl i'r gweithwyr gael lle i lettya oherwydd y nifer luosog ac sydd yma yn gweithio y ffordd haiarn trwy y lle. Felly maent yn gorlenwi y tai fel nad ydyw lletty llawer o honynt yn ddim amgen na beudy. Hefyd nid ydyw llawer o'r tai sydd yma yn deilwng i greadur rhesymol gysgu ynddynt, oherwydd y mae y tô mor garpiog a'u gwaliau yn dyllog." 

Fel prawf o'r prinder llety, yn ystod un o nifer fawr o adroddiada papura newyddion o achosion o feddwdod y nafis yn y manlysoedd yn Betws a Llanrwst, daeth gwybodaeth am un nafi, wedi'i arestio, yn apelio i'r heddwas i'w gadw yn y celloedd, gan nad oedd yn medru cael unlle i aros ym No'ddean. 

Mae'r hanes am rhai nafis yn cael lloches mewn barics pwrpasol oddimewn i waith cerrig Pont Gethin yn adnabyddus i chi, mae'n debyg', ynghyd â'r stori am y lean-to's i letya teuluoedd ochr isa i fwa'r ffordd. Yn wir, roedd rhai trigolion Do'ddelan wedi manteisio ar y sefyllfa, ac yn gosod sguboria’, beudai a chytia' llaith, a thylla’ yn y toea' am grocbris i'r nafis hefyd.

Dychmygwch fwy o dan y bwau...

Ond, yn nhraddodiad ragrithiol anghydffurfiol y cyfnod, doedd dim llawer o gydymdeimlad nac agwedd Gristnogol tuag at sefyllfa'r nafis o du'r trigolion lleol ar y cyfan.  Roeddynt yn pryderu fwy ar ba effaith y cawsai dyfodiad yr anwariaid hyn, fel y'u gwelid hwy, ar ffordd o fyw pobl yr ardal. 

Adleisiwyd y pryderon hynny yn Y Faner ar ddechrau Rhagfyr 1874, a'r cyllun yn ei fabandod, wrth i'r gohebydd, Elis o'r Nant beintio darlun pur ddu o'r sefyllfa.  Rhybuddiodd y trigolion y byddai ymosodiad ar eu safonnau moesol, ac y byddai sawl un yn cael eu llyncu gan y llanw dinistriol, ac y byddai'n orfod rhoi pob gewyn ar waith i drechu'r bwystfil. "Clywais am un dyn y dydd o'r blaen yn gwerthu'i grys i gael cyflenwad o'r ddiod ddychrynllyd yna" meddai, gan orffen yn anobeithiol "Beth nesa dywedwch?" 

Nid oes angen i mi ychwanegu mai llwyr-ymorthodwr oedd Elis..!

Roedd dyfodiad y nafis a'u harferion yfed yn cyd-fynd ag un o gyfnoda' mwya dirwestol yn hanes Cymru.  Er i nifer o Gymry wlychu'u pigau rwan ac yn y man, yr oedd mudiada' dirwestol y cyfnod yn ffynnu, a chafwyd cangen ym mhob plwy' bron dros ogledd Cymru.  Pregethwyd areithiau tanllyd o bwlpuda' capeli anghudffurfiol y wlad, yn rhybuddio cynulleidfaon o beryglon cael eu swcro gan y ddiod felltith.  Mewn ffaith, yng ngholofn newyddion lleol Llanrwst yn Y Faner ar yr 16eg o Chwefror 1876, dywedwyd fod cyfarfod o gynrychiolwyr enwada' crefyddol y dref wedi ei gynnal i drafod cau'r tafarnau ar y Sul. 

Ychwanegwyd y newyddion syfrdanol fod tafarnwyr Do’ddelan wedi penderfynu cau'r tai potas yno i gyd ar y Suliau, oherwydd yr helyntion mae'n debyg. (Ond dros dro oedd hynny, dwi'n credu)  

Roedd hyn 5 mlynedd cyn dyfodiad Deddf Gwlad 1881, pryd y pasiwyd deddf i gau'r tafarnau yng Nghymru i gyd ar y Suliau, achlysur arwyddocaol. Dyma'r ddeddf gwlad gynta' i gydnabod fod Cymru yn genedl ar wahan, mewn ffaith, a deddf a ddiddymwyd, yn anffodus yn 'marn i, yn y blynyddoedd diweddar. Felly, a chymryd i ystyriaeth naws y cyfnod, mi allwch ddeall am bryderon trigolion Do’ddelan rhwng 1874 ac 1879.

Ar y llaw arall, rhaid yw ceisio dirnad rhesymau'r nafis dros droi at y ddiod feddwol.  Roedd yn fywyd unig iawn i'r mwyafrif ohonynt, ymhell oddicartef a theulu.  Doedd gan rai ddim cartra i ddychwelyd iddo, dim ond crwydro o un gontract fawr fel hyn i'r llall.  Wedi treulio diwrnod llafurus ar Bont Gethin, ar y lein ei hun, neu gwaeth fyth, i mewn yn y twnel (wel o leia roedd rheiny'n sych yn dod o'r gwaith), doedd gan nifer fawr ddim i'w ddychwelyd ato ond cwt oer, llaith, ac mae'n rhaid mai bywyd digalon dros ben oedd hwnnw i'r creaduriaid, mewn cyfnod pan oedd gaea yn aea' go iawn.

Felly, hawdd ydi dychmygu fod cynhesrwydd baria' y Benar View, y Gwydyr, y Fish Inn a'r Llywelyn Arms i'w groesawu'n fawr gan y dynion.  A chofiwch hefyd, heblaw am fwyd ac ambell ddilledyn, doedd gan y nafis ddim byd arall i'w wario arno, a'r unig gysur a gawsant fyddai'r ddiod feddwol. Ond byddai yfed cwrw cry' y cyfnod yn costio'n ddrud i lawer ohonynt, nid i'w brynu, ond mewn dirwyon rheolaidd yn y llysoedd.  Canlyniada'r yfed trwm oedd cam-byhafio, cwffio a thorri'r gyfraith yn aml… a cholli bywydau yn achlysurol.
- - - - - - -

Tro nesa: y nafis yn gwneud son amdanynt...

  

Dolwyddelan, Y Nafis a Rheilffordd Dyffryn Lledr 1874-1879

Rhan un o gyfres newydd

Gan fy mod wedi cofnodi ychydig hanes Owen Gethin Jones yn codi Pont Gethin yn yr 1870au, dyma geisio dod â hanes y nafis a fu’n rhan o’r cynllun i gwblhau’r rheilffordd rhwng Betws y Coed a’r Blaenau yn ystod yr un cyfnod.

Pwrpas y cofnodion hyn ydi i geisio ail-greu'r awyrgylch a fodolai yn yr ardal dan sylw yn ystod adeg hynod gyffrous yn hanes Do'ddelan. Ond cyn imi symud ymlaen mi f'aswn yn leicio cyfeirio ychydig at gefndir y gontract fawr o agor y rheilffordd o'r Betws i'r Blaenau, ac yna mi awn ymlaen i drafod hanes y nafis, a'u heffaith ar ardal dawel, agos at ei lle fel Do'ddelan tua chwarter ola'r 19ganrif.   

Ond yn gynta', be ydi, neu be' oedd 'nafi'?   Wel, mae'r gair 'nafi' yn deillio o'r enw navigator a gyflogid yn wreiddiol ar adeiladu'r camlesi a flaenorai oes y rheilffyrdd.  Roedd rhai cannoedd o nafis wedi bod wrthi dros drigain mlynedd ynghynt yn gweithio ar ffordd fawr Telford - yr A5, oedd bron yn cyffwrdd â gwaelod Dyffryn Lledr ger y Betws.  Ni ellir ond disgrifio eu harferion mewn lleoedd fel hyn fel isel iawn, fel y gwelwn yn y man.  Ond, wedi dweud hynny, ni ddylid peintio pob nafi gyda'r un brwsh, 'chwaith.  Yn wir, gwnaed adroddiad gan yr heddlu i ystusiaid Bangor yn ystod gwneud y rheilffordd yn yr ardal honno fod wyth i ddeg o fyfyrwyr coleg (Normal) a oedd yn lojio ym Mangor yn fwy o drafferth iddynt na'r oll o chwe i saith gant o nafis a gyflogid ar y lein o fewn terfynau'r ddinas ar y pryd.  Ond…nid Bangor oedd Do'ddelan!

Nafis Pont Gethin

Roedd lein y Llanrwst & Bettws-y-coed Railway wedi cyrraedd Betws yn 1868, a bu'r syniad o estyn y lein i Stiniog ym meddyliau cwmniau rheilffyrdd y cyfnod ers tro.  Y fasnach lechi oedd y prif atyniad, wrth gwrs, ond roedd potensial y fasnach deithwyr o beth oedd ar y pryd yn un o ardalaoedd mwya' poblog Gogledd Cymru yn dynfa hefyd. Byddai dyfodiad y lein hon, a'r un o gyfeiriad y Bala i'r Blaenau yn ergyd drom i'r Lein Fach.  Fel y dywedodd y Caernarvon & Denbigh Herald (CDH) ym Mai 1879, a'r cynllun bron ar orffen.. .

'The traffic of the new line will be chiefly mineral, and will be drawn from the Ffestiniog  slate quarries, the profitable monopoly so long enjoyed by the Portmadoc railway being now swept away.'    

Cymaint y galw am wasanaeth rheilffyrdd i'r dre, fel y bu cynllunia' i gael cysylltu'r Blaena' â lein y Cambrian yn Nhalsarna hefyd ar y pryd, ond ddaeth dim o'r syniad hwnnw.

Ond, lleoliad daearyddol y Blaenau oedd yr anfantais fawr i'r cynllun o'r Betws, a'r angen am arbenigedd beirianyddol yn enfawr.  Mi oedd yna gynllunia' wedi bod ar y gweill i fynd â'r lein trwy Benmachno yn wreiddiol, a'r fasnach lechi sylweddol yno, ynghyd â phoblogaeth tipyn uwch na Do'ddelan ar y pryd.  Ond, roedd y cynllun hwnnw hyd yn oed yn fwy uchelgeisiol na chynllun Dyffryn Lledr, ac yn y pen draw, pasiwyd Deddf Lywodraethol yn 1872 i ddewis y llwybr hwnnw, er mawr hyfrydwch i Ddo'ddelan.   Ac ac er colled enfawr i Benmachno….ond oedd hi, mewn difri'?

Y tamaid cynta' o newyddion yn ymwneud â chychwyniad y cynllun i estyn y rheilffordd o'r Betws a welir yw'r un yn y Cambrian News ar y 29ain o Dachwedd 1873.   Yn ôl yr adroddiad hwnnw, dyna pryd y cychwynwyd ar y gwaith ar y twnel, pan yr oedd rhwng 60-70 o ddynion yn gweithio ar y siafftia' awyru ar ochr Do'ddelan i Foel Dyrnogydd. Y contractwr gwreiddiol ar gyfer y gwaith i gyd oedd Owen Gethin Jones, nad oes raid i mi ymhelaethu ar ei orchesta', i chi, o bawb.  I'r sawl ohonoch sy' wedi trafferthu prynu, neu ddarllen fy nghyfrol ar Gethin, fe gofiwch iddo brisio'r gwaith o wneud y lein i gyd, gan gynnwys y bont aruchel a'i hanfarwolodd, a'r twnel, y stesions a phopeth am £120,000.  

Ond, roedd y graig mor galed ar Foel Dyrnogydd fel y bu raid i Gethin, heb y cyfarpar iawn ar gyfer drilio'r graig, roi gora iddi, a gorfu i gwmni rheilffordd y London and North Western Railway gyflogi dynion yn uniongyrchol i gario 'mlaen.  Bu raid prynu dril pwrpasol, a oedd wedi bod ar ddefnydd mewn twnel o dan yr Alpau i oroesi'r graig galed ar Foel Dyrnogydd.  Beth bynnag, bu helynt rhwng Gethin a'r LNWR, a thynnodd yn ôl o'r gontract fawr i gyd, gan wneud rhannau ohoni, gan gynnwys Pont Tan'rallt- Pont Gethin heddiw.

Fel yr elai'r gwaith ymlaen ar y lein, felly y cynyddodd yr adroddiada' newyddiadurol am weithgaredda'n ymwneud â'r gwaith, ac nid bob amser yn newyddion da, fel y gwelid. Roedd cyflwyno cymaint o newydd-ddyfodiaid, llawer ohonynt gyda safonau moesol digon amheus, i ardal mor grefyddol, agos at ei lle fel Do'ddelan y cyfnod yn ddim llai na chwyldro, a deud y gwir.  Cymaint gonsyrn aeloda' Llys Chwarter Sir Gaernarfon nes y bu raid penodi plismon ychwanegol i gadw llygaid ar yr oddeutu 900 o nafis, ar gyfartaledd, a weithient o fewn y gymdogaeth.

Nid yn unig yr oedd cymdeithas y plwy' yn teimlo effaith cyrhaeddiad contract y lein, roedd ffyrdd a phontydd y lle yn teimlo'r pwysa hefyd, a gorfu i'r LNWR wario ar gryfhau Pont y Llan yn No'ddelan oherwydd y drafnidiaeth drosti. Ond, wedi deud hyn, roedd ysbryd o obaith am ddyfodol llewyrchus i'r ardal yn bodoli mewn sawl man oherwydd dyfodiad y rheilffordd; cymaint felly fel y cychwynwyd ymgyrch yn y plwy' gan neb llai na Mr Williams, asiant chwarel Prins Llywelyn i gael ysbyty i wasanaethu'r ardal, ac fe addewidwyd arian gan nifer o bwysigion y dyffryn tuag at ei chodi a'i chynnal.

"Mae dynion o bob man yn dod yma i gael gwaith ar y rheiffordd" meddai un adroddiad yn y Cambrian News, gan gyfeirio hefyd at y tywydd difrifol a ddioddefwyd ar y pryd. "Mae'r nafis wedi'u gorfodi i roi gora' i'w gwaith ers dyddiau oherwydd y glaw.  Mae nifer ohonynt ar fin newynnu" meddai'r gohebydd yn ei adroddiad Saesneg, ac mewn dewis anffodus o eiriau, "they are a class of people that do not lay anything by for a rainy day."  

Aiff ymlaen yn bregethwrol gan obeithio iddynt ddysgu gwers o hyn, ac i sobrwydd ac nid y ddiod gadarn reoli yn y dyfodol.  Mor ddychrynllyd o naïf oedd y gohebydd hwnnw.

- - - - - - - - - 

Y tro nesa: prinder llefydd i'r nafis fyw, a'u harferion yfed y ddiod gadarn!
 

Cyfaill Cywir: Rhan Olaf Hanes Gethin, adeiladwr y bont

Dros y blynyddoedd, dioddefodd Gethin lawer o brofedigaethau ei hun. Collodd ei wraig ddwy flynedd cyn cychwyn ar ei waith ar y bont, ac roedd wedi profi tristwch gweld nifer o’i ddeg o’i blant yn mynd o’i flaen hefyd. Roedd anlwc yn ei ddilyn yn rheolaidd.

----------------------------------------------------------------------------------------------
Tybed oedd ei gydwybod yn ei bigo pan gyfansoddodd yr englyn arwyddocaol hwnnw, rywdro wedi achos Hari Ddu?

O Dduw doeth, o maddau Dad – fy mhechod,
Sy’n fy meichio’n wastad;
A gyr im win dy gariad
Nes caf yn hyn ysgafnhad.

Mae’n debyg iddo benderfynu ei fod wedi cael ateb i’w gri cyn mynd i’r orsedd fawr ‘na uwchben, pan gyfansoddodd gerdd, yr olaf iddo’i chyfansoddi, mewn ffaith, a darllenwyd hi yng nghapel Bethania ddydd ei angladd. Dyma un pennill ohoni:

‘Rôl imi gael maddeuant
Nid chwerw yw marw i mi,
Ond porth i orfoleddu,
Mae ‘mhen uwchben y lli.

Bedd Gethin; mynwent Eglwys Sant Tudclud

 

Ar y 29 o Ionawr 1883, ffarweliodd Gethin â’r fuchedd hon, ac mae’n dyb a welwyd angladd mor fawr
ym Mhenmachno cynt na chwedyn, gyda channoedd o bobl o bob rhan o Gymru’n bresennol. Cafwyd geiriau o deyrnged iddo yn yr angladd gan ei fab-yng-nghyfraith ei hun, y Parchedig Edward Humphreys. Ond ymysg y geiria o glod megis ‘Hyfforddwr gonest’, darbodwr gofalus, ‘haelioni Cristnogol’ ‘cymydog caredig' a ‘chyfaill cywir’ cynhwysai’r Parchedig Humphreys ambell frawddeg sy’n anghyson eu cynnwys, ac yn britho’r deyrnged yma ac acw. Meddai:

Pan y mae y cyhoedd ar y dydd difrifol hwn yn mynd dros fywyd yr ymadawedig, cymerant i ystyriaeth yr egwyddorion sydd yn rhedeg drwyddo, yn hytrach na manylu ar bob symudiad a digwyddiad oedd yn ei nodweddu

Roedd hefyd yn feirniadol o’r cyhoedd am fod, a dyfynnaf:

Yn rhy gyfyng i’r cymeriad ddatblygu yn llawn, ac nid oes ond goleuni dydd y farn a’i dengys yn ei liw priodol, pryd arall y mae ysbryd plaid yn pardduo enw glân y bardd, a gofynir blynyddoedd o amser i olchi ymaith y lliw tywyllodrus sydd yn cuddio y gwir gymeriad...

-------------------------------------------------------------------------------------------------
Ym marwolaeth Gethin, collodd Benmachno un o’r cymeriadau amlycaf a gododd y plwy’ erioed, a daeth neb o fewn cyrraedd dilyn ôl ei droed ers hynny. Roedd ei gyfraniad i fywyd cymdeithasol a gweithfaol y plwy’, a Dyffryn Conwy yn amhrisiadwy, ac fel y canodd ei gyfaill Gwilym Cowlyd wedi ei farw:

Awenydd annwyl huna – enir byth
Neb leinw’r bwlch yma.

Oedd, roedd yn golled enfawr i lawer. Ond yn ei gell unig yng ngharchar Wormwood Scrubs, roedd ‘na un creadur bach o Gymro yn hollol ddiarwybod am farw Gethin, ac yntau wedi treulio wyth mlynedd dan glo erbyn hynny, a heb dderbyn ymweliad, na gair gan deulu na chyfoedion ers amser maith.  Yn sicr, ni fyddai hwnnw wedi colli’r un deigryn o gael y newyddion. 

Ond, er yr hyn a sibrydwyd am ei feiau dros y blynyddoedd, ac er yr hyn ddatgelwyd gen i yn fy nghyfrol ‘Owen Gethin Jones ei fywyd a’i FEIAU’, dwi’n gobeithio, rhyw ddydd, y gwel Cyngor Cymuned Penmachno yn dda i ddadorchuddio plac, neu gofeb gyffelyb iddo, er cof am ei gyfraniad helaeth i ddiwylliant y fro. 

Mewn ffaith, oherwydd diflaniad llawer o eiriau ar ei garreg fedd, mae plac newydd wedi ei osod arni. Mi faswn yn hoffi’n arw arw credu fod gennyf ran yn dylanwadu ar y cyngor plwy’ yn hyn o beth.  Am y pethau Da a wnaeth yn ei gynefin, mae Gethin yn haeddu hynny.      
- - - - - - 

(Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn 43, 2024 Rhamant Bro, cylchgrawn Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog, yn dilyn sgwrs roddais iddyn nhw) 

Mae'r hanes yn llawn yn y gyfrol yma >

  

Hari Ddu -Rhan 4 Hanes Gethin, adeiladwr y bont

Ar ddiwedd y darn diwethaf mi soniais am un o weithwyr y bont, a garcharwyd am 15 mlynedd... dyma barhau'r hanes hwnnw.

Mae Tyddyn Cethin, cartre’ Gethin Jones, yn sefyll nid nepell o safle’r drosedd, Bryn Golau, Penmachno, lle trigai Henry Jones, un o Gerrigceinwen, Ynys Môn yn wreiddiol, a’i wraig, Anne, a’i blant. Byddai Henry, neu ‘Hari Ddu’ yn ôl ei ffugenw, wedi bod yn cyhuddo’i wraig o fod yn anffyddlon iddo ers tro, a helyntion rhyngddynt yn aml o’r herwydd.  Beth bynnag, i dorri stori hir yn fyr, roedd plismon y pentra wedi cael ei alw i fyny i’w cartre’ ar fwy nag un achlysur i dawelu’r dyfroedd.  

Bryn Goleu

Wedi dod adre’ o’i waith ar y bont yn ddirybudd un pnawn, aeth Hari Ddu o amgylch y pedair tafarn ym Mhenmachno, a llenwi’i fol â’r ddiod gadarn. Erbyn amser cau, roedd yn feddw gaib, a chychwynnodd yn sigledig ar y daith filltir o hyd i fyny i Fryngola’. Pan gyrhaeddodd ei gartra, roedd y drws wedi’i gloi, a llais dyn i’w glywed oddi mewn. Yn ei gyflwr meddw, ciciodd Hari’r drws i lawr, gan feddwl rhoi curfa i garwr slei ei wraig. Ond wedi cael mynediad, ei dad-yng-nghyfraith oedrannus, Owen Griffith, oedd wedi dod i warchod ei ferch rhag cael curfa gan Hari oedd yno. Aeth yn ffrwgwd yn syth, a Hari’n dyrnu a chicio’r hen ŵr.  Beth bynnag, llwyddodd ei dad yng nghyfraith i ddianc am adra.  Ond ymhen wythnos roedd Owen Griffith yn farw wedi’r gam-driniaeth o ddwylo a thraed Hari Ddu.

Ymhen ychydig amser, yn Llys y Goron, Caernarfon, cyhuddwyd Henry Jones- Hari Ddu - o ddynladdiad. Roedd Hari’n amddiffyn ei hun yn erbyn y cyhuddiadau.  Yn ystod yr achos gwnaeth y diffinydd ‘ddatganiad syfrdannol’ yn ôl adroddiadau yn y wasg Gymraeg, megis Y  Faner, Y Genedl Gymreig a’r Herald Cymraeg, am anffyddlondeb ei wraig - a dwi’n dyfynnu rŵan – gyda gŵr adnabyddus o Benmachno.  Gan fod Gethin mor uchel ei barch, yn amlwg, ni feiddiai’r un ohonynt ei ddinoethi’n gyhoeddus.  Ond wrth ddarllen papurau wythnosol Cymreig a gyhoeddwyd yn Saesneg, megis y North Wales Chronicle, a adroddai am yr achos, fe enwyd Owen Gethin Jones fel y Romeo hwnnw.  

Ategwyd yr amheuon am anffyddlondeb Ann ei wraig, a’r cysylltiad â Gethin, pan ddywedodd Hari yn y llys amdano’n deffro o drwmgwsg un noson, gan glywed lleisiau’n dod o hen dŷ gwag drws nesa.  Wrth weld nad oedd Ann yn gorwedd wrth ei ochor, aeth i lawr y grisiau, a sylwi nad oedd yn y stafell fyw ‘chwaith. Aeth allan trwy’r drws i weld pwy oedd bia’r lleisia’n dod o’r tŷ gwag, a daeth ei wraig i’w gyfarfod allan o’r adeilad. Fel y datgelodd Hari i’r llys, dyma eiria Ann wrtho: 

“Cer i dy wely Hari bach, rhag ofn i rywun dy weld yn dy grys nos, does na ddim byd yna wsti”  

Ia, rhag ofn i rywun ei weld yn ei grys nos, am un ar ddeg yr hwyr, ganol gaea’ mewn llecyn anghysbell fel Bryngolau, heb fath o lwybr yn mynd heibio’r lle, a hithau fel bol buwch o dywyll!

Yn ddigon naturiol, cododd chwilfrydedd Hari, ac aeth ymlaen i mewn i’r tŷ gwag, gan glywed sŵn esgid yn crafu yn y simna’. Pwy oedd yno’n cuddio ond y dyn uchel ei barch yn y gymdogaeth – ia, dyna chi, - Owen Gethin Jones. Ac nid yn y simna’n chwilio am ‘slumod, nac yn arolygu’r gwaith plastro oedd o, am wn i.

Simdda Bryn Goleu

Bu raid galw plismon y pentre’ i fyny i Fryngolau yn oriau mân y bora i dawelu’r dyfroedd, a Gethin wedi’i heglu hi am adra.

Yn y llys yng Nghaernarfon, er ei holl ymdrechion i geisio cyfiawnhau’r rhesymau dros yr ymosodiad ar ei dad-yng-nghyfraith, cafwyd Hari’n euog o ddynladdiad, a charcharwyd o i lafur caled am 15 mlynedd. Yn amlwg, doedd yr ymadroddiad crime of passion yn golygu dim y cyfnod. Mae hanes ei gyfnod yn y gwahanol garchardai yn fy meddiant, a thrist iawn oedd deall nad oedd Hari wedi cael cysylltiad o gwbl â’i wraig a’i 4 plentyn wedi hynny. 

Hari Ddu yn y carchar

Y rhagrith mawr ynglŷn â hanes y cyfnod anodd hwn i Gethin yw’r modd yr adroddwyd hanes yr helynt, a chofnodion am drosedd a threial Hari Ddu ym Mrawdlys Caernarfon ym Mawr 1875. 

Ym mhapurau wythnosol y cyfod, megis Baner ac Amserau Cymru, Y Genedl Gymreig, Yr Herald Cymraeg a phapurau eraill Cymraeg eu hiaith, ni enwyd Gethin Jones o gwbl, na’i ran fel un oedd wedi cyfrannu i’r rheswm dros ymosodiad a achosodd farwolaeth ei dad-yng-nghyfraith. 

Yr unig awgrym a gofnodir yn y wasg Gymraeg am ran Gethin yn yr achos, ac anffyddlondeb ei wraig yw a dyfynnaf – “gyda gŵr amlwg o’r pentref.” 

A dyna ragrith y wasg Gymreig ar y pryd. Oherwydd i Owen Gethin Jones fod yn ddyn mor flaenllaw yn y gymdeithas lenyddol a chrefyddol y cyfnod, ni feiddiai’r un golygydd fentro i’w enw gael ei grybwyll yn ymwneud â’r achos. 

Mewn cyfnod pan oedd mwyafrif llethol o drigolion pentrefi a threfi Cymru yn uniaith Gymraeg, dim ond lleiafrif bychan o’r boblogaeth a darllenai golofnau’r Carnarvon & Denbigh Herald a’r Cambrian News, y  North Wales Chronicle a’r papurau newyddion a argraffwyd yn yr iaith fain. Ac yn y papurau hynny yr enwid y Romeo hwnnw fel Owen Gethin Jones.
- - - - - - - - -

 Y TRO NESA'- Rhan olaf hanes Gethin, Dyn y Bont

 (Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn 43, 2024 Rhamant Bro, cylchgrawn Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog, yn dilyn sgwrs roddais iddyn nhw) 

 

Helyntion Adeiladu Pont Gethin

Rhan 4 hanes Owen Gethin Jones

Yn ei anterth, cyflogid dros 1,100 o weithwyr yn gyfan gwbl ar y cynllun dros gyfnod y gwaith rhwng 1874 ac 1879. Oherwydd i’r chwareli lleol gyflogi rhai miloedd tua’r un amser, roedd prinder gweithwyr lleol yn golygu ei bod yn orfod ar y contractwyr ar y gwaith gyflogi nafis o bob rhan o Brydain ac Iwerddon. 

Oherwydd natur afreolus llawer o’r nafis hyn, roedd yr ardal wedi ei newid i le tebyg i’r gorllewin gwyllt dros gyfnod y gwaith mawr. Byddai’r tai potas yn yr ardal yn gwneud busnes mawr, a’r nafis yn gwario pob dima’ a enillwyd ar y ddiod feddwol, a thrigolion agos at eu lle Dolwyddelan yn gorfod diodde’ meddwdod, cwffio a thor-cyfraith yn rheolaidd. 

Gweithwyr Pont Gethin

Yng nghysgod y bont yr oedd Gethin a’i griw yn gweithio arni, roedd tafarn, a elwid yn Fish Inn, oedd yn fan cyfarfod rheolaidd gan y nafis. Ac oherwydd oriau agor y dafarn honno, sef chwech o’r gloch – na, nid gyda’r nos, ond yn y bore, roedd nifer o’r nafis yn chwil yn cyrraedd y gwaith ar y bont, yn uchel uwchben afon Lledr, a hynny’n fater o gonsyrn i Owen Gethin Jones. Roedd yn trefnu ambell steddfod fechan, neu gyfarfod llenyddol ar bwys y bont ar gyfer y nafis, a cheir adroddiadau yn y wasg amdano’n cynnal un ym mis Ionawr un flwyddyn.  Ond dwi’n dal i ddeud y byddai fil gwell gan y nafis fod yn eistedd yn yfed cwrw o flaen tanllwyth o dân yn y Fish Inn na chael eu trwytho mewn diwylliant Cymraeg ar fore rhynllyd o Ionawr. 

Ond mi gafodd Gethin syniad un diwrnod, a phrynu’r dafarn, a llosgi’r drwydded. Roedd yn argyhoeddedig mai dyna oedd y can punt gorau iddo wario ar y gwaith, ac ni chafodd drafferth gyda gweithwyr meddw wedi hynny, a chwblhawyd contract Pont Gethin ar amser. 

 

Ond eto, oherwydd prinder gofod, rhaid gadael y rhan hon o hanes Gethin, gan geisio egluro ystyr teitl fy llyfr ‘Owen Gethin Jones, ei fywyd a’i feiau.’ Rwyf wedi bras gyfeirio at ran o’i ‘Fywyd’, ond beth am ei Feiau?  

Do, fe wnaeth sawl gelyn iddo’i hun trwy amryfal ffyrdd. Er iddo fod yn Gymro i’r carn, a’i achau’n mynd yn ôl i wreiddiau’r Esgob William Morgan ym Mhenmachno, a hwnnw’n hawlio perthynas â llinach tywysogion Gwynedd o’r 12fed ganrif, roedd Gethin, fel gŵr busnes, yn arddel Torïaeth, yn hollol groes i Ryddfrydiaeth y mwyafrif llethol o drigolion Penmachno a Dyffryn Conwy’r cyfnod. 

Byddai adroddiadau yn y wasg yn aml amdano’n mynychu cyfarfodydd gyda’r Torïaid a chrachach bonedd y Dyffryn. Doedd hynny ddim yn ei anwylo tuag at y chwarelwyr lleol yn sicr.  Cafodd ei gyhuddo gan drigolion Penmachno o arall-gyfeirio’r ceffyl haearn o ddyffryn Machno, a’r llewyrch fyddai’n dod yn ei sgîl, gan gyfeirio’r lein drwy Ddyffryn Lledr a Do’ddelan. Ond doedd gan y creadur ddim rhan yn y penderfyniad hwnnw- cwmni rheilffordd L.N.W.R oedd yn gyfrifol am hynny. Ond Gethin gafodd y bai. Mewn oes, ac ardal mor ddirwestol â Phenmachno’r cyfnod, er iddo arddel dirwestiaeth am gyfnod, roedd yn hoff o godi bys bach yn achlysurol, ond yn sleifio’i mewn i’r tafarnau drwy’r drws cefn. Doedd hynny ddim yn plesio swyddogion a’i gyd- aelodau’n nghapel Bethania’r Wesleaid yn y Llan o gwbl.

Ond roedd un rheswm arall i’w gyfoedion lleol droi yn ei erbyn, a hwnnw’n rheswm dilys dros ben, fel y cewch weld.  Yn ystod un o fy nifer fawr o ymchwiliadau i hanes fy mhlwy genedigol, mi ddois ar draws hanes dyn-laddiad ym Mhenmachno yn Chwefror 1875,  a’r gwaith ar y lein yn ei anterth. Hanes am un o weithwyr codi’r bont, a garcharwyd am 15 mlynedd am y drosedd,  a welais ym Maner ac Amserau Cymru.

Wrth wneud ymholiadau o amgylch y pentre’ doedd neb arall o Benmachno’r adeg hynny wedi clywed am yr hanes. Roedd y stori wedi’i chladdu’n gyfleus gan gymdeithas gul yr 1870au, cyfoedion Gethin, rhag codi cywilydd ar y gymuned, efallai...

- - - - -

TRO NESA: Hanes dadleuol Hari Ddu 
 

Owen Gethin Jones, Rhan 3

Yn 1861 roedd Gethin wedi derbyn y sialens i wireddu cynllun Spooner, pennaeth Rheilffordd Gul Ffestiniog i greu tramffordd 3½ milltir o hyd i gario llechi chwarel Rhiwbach, uwchben Cwm Penmachno, i gyfarfod â thrên bach Ffestiniog oedd yn cychwyn am harbwr Porthmadog yn sgwâr Diffwys ym Mlaenau Ffestiniog.  

Ond doedd y contractau hyn i gyd yn ddim i gymharu â’r gwaith mwyaf y bu i Gethin ymgymryd ag o, sef i ehangu’r rheilffordd oedd wedi cyrraedd Betws-y-coed i gyfeiriad Blaenau Ffestiniog yn 1868, a’r fasnach cario llechi oedd ar gael yn y Blaenau, heblaw’r potensial o gludiant teithwyr o’r boblogaeth fawr honno ar y pryd.  Roedd dau gynllun ar gyfer y lein wedi cael eu hystyried – y cyntaf i fyny Dyffryn Lledr, trwy Ddolwyddelan i’r Blaenau. 

Pont Tanyrallt, neu Bont Gethin i roi ei henw mwy cyffredin

Golygai hynny oroesi daeareg anodd iawn trwy’r dyffryn, a thorri twnnel dwy filltir a chwarter o hyd – yr hiraf yng Nghymru – trwy Foel Dyrnogydd i’r Blaenau. Roedd yr ail gynllun yn fwy o sialens na hynny hyd yn oed, wrth geisio goresgyn llawer o broblemau ar y llwybr i Gwm Penmachno, a thwnnel arall, tua dwy filltir a chwarter eto drwy’r mynydd o’r Cwm i’r Blaenau.

Wedi cryn drafod, penderfynwyd yn y diwedd ar gynllun Dyffryn Lledr, a chroesawodd cwmni’r London & North Western Railway (LNWR) i ymgymerwyr gynnig prisiau am yr holl waith. Roedd cwmni Gethin yn un a gynigiodd am wneud y gwaith o osod y traciau, codi gorsafoedd, agor twneli  a siafftiau o amrywiol faintioli, a chodi pontydd ar y daith. 

Gan gofio iddo gwblhau gwaith digon anodd, ond proffidiol, gyda thramffordd Rhiwbach, am £14,000, roedd Gethin yn ffyddiog y gallai wneud puntan neu ddwy, neu fwy o’r contract fwyaf a fu erioed yn yr ardal. Roedd wedi cytuno i wneud yr holl waith am £120,000, ond roedd ychydig o drafferthion i’w hwynebu. Yn ôl gofynion y cwmni rheilffordd yr LNWR, roedd Gethin wedi rhoi amcan bris am osod trac cul o’r Betws i’r Blaenau, a fyddai’n ymuno â lein gul Rheilffordd Ffestiniog yn y dre’ honno.  

Ond, newidiodd y cwmni rheilffordd ei feddwl, gan benderfynu ar drac lled safonol, neu’r standard gauge, a dyna ddechrau dadl chwilboeth rhwng y ddwy ochr. Diwedd y gân oedd i’r LNWR gytuno i wneud y rhan fwya’ o’r gwaith ei hun, a Gethin i wneud gwaith arbenigol arall ar y lein. Un o’r tasgau mawr hynny oedd i godi traphont – viaduct – yn Nhanyrallt, rhwng Betws a Dolwyddelan, pont a gychwynwyd arni yn 1874 ac a gwblhawyd yn 1878. Oherwydd ei ymroddiad a’i allu adeiladol, roedd, ac mae’r bont yn gampwaith o adeiladwaith, yn chwarter milltir o hyd, gyda saith bwa anferth yn croesi rhan greigiog, wyllt o’r afon Lledr.

Roedd cynllun tramffordd Rhiwbach i’r Blaenau, a gostiodd £14,000 wedi dod ag elw da i’r cwmni. Ond roedd y pris o £120,000 a gynigwyd gan Gethin i wneud yr holl waith o godi‘r lein rhwng Betws a’r Blaenau ymhell o fod yn ddigon. 

Costiodd y gwaith i dyllu’r twnnel mawr rhwng Blaenau Do’ddelan a Blaenau Ffestiniog fwy na hynny’n unig, ac roedd y bil am y gwaith i gyd dros £250,000 yn y diwedd. Felly, roedd gan Gethin le i ddiolch am y ffrae rhyngddo â’r cwmni rheilffordd, neu mi fyddai wedi bod yn fethdalwr yn sicr. 

Ond y gwaith ar y bont oedd ei gampwaith o. Pont a’i hanfarwolwyd – pont a elwid hyd heddiw yn Bont Gethin, er parch a chlod i’r ymgymerwr o Benmachno a’i griw o nafis.  Mae sawl stori’n ymwneud â chyfnod codi Pont Tanyrallt – ei henw swyddogol, sydd yn cyfleu’r cyfnod, a’r cyffro oedd yn rhan o’r oes wyllt honno yn hanes Dyffryn Ledr. Newidiwyd cymuned grefyddol, agos at ei lle fel Dolwddelan dros gyfnod y contract mawr o godi’r lein. 

- - - - - - - - 

TRO NESA: hanes adeiladu'r bont

(Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn 43, 2024 Rhamant Bro, cylchgrawn Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog, yn dilyn sgwrs roddais iddyn nhw) 
 

Owen Gethin Jones, Rhan 2

Ail ran cyfres Gethin Jones- y dyn a adeiladodd Bont Gethin 

Fel rhyw bwt o hanesydd lleol, yr hyn ’dwi’n fwya’ diolchgar i Gethin Jones ydi am ei ran yn cofnodi nifer fawr o hanesion lleol ei fro ei hun, Penmachno, a Dolwyddelan, Ysbyty Ifan, a’r ardaloedd o amgylch. 

Mi sicrhaodd Gethin roi llawer o’r cofnodion hynny i lawr ar ddu a gwyn, ac wedi ei farw yn Ionawr 1883, aeth ei gyfaill mynwesol Gwilym Cowlyd ati i gyhoeddi’r gyfrol arbennig dan y teitl ‘Gweithiau Gethin’, sydd fel aur Meirion o brin bellach. Nid yn unig yn drysor ar hanes lleol, ceir yn y llyfr lawer o farddoniaeth Gethin a phytiau eraill. Yn ei ddarnau hynod werthfawr o hanes lleol, mae Gethin wedi cynnwys llawer o wybodaeth a fyddai wedi mynd i ddifancoll oni bai am ei athrylith. Sicrhaodd i haneswyr y dyfodol nifer fawr o gofnodion hynod ddifyr ar ffordd o fyw ei ddyddiau ef, a chyfnodau ei  gyndeidiau o’i flaen. 

Un cofnod a ddefnyddir heddiw gan haneswyr lleol a chenedlaethol, wrth drafod clefydau a heintiau’r dyddiau fu, yw hwn o’r Gweithiau, gyda diolch i gofnod a drosglwyddwyd i Gethin gan ei gyndadau:

1705-06: Y Frech Wen yn lladd tros dri ugain o bobl Penmachno mewn pedwar mis ar ddeg.

Cofnod difyr oedd yr un am 1815 sydd yn adrodd am effaith dyfodiad y Diwygiad crefyddol cyntaf i Benmachno, a’r darlun lliwgar canlynol o ddigwyddiad pwysig arall yn hanes y pentre’. Dyfynnaf: 

Adfywiad mawr ar grefydd am y tro cyntaf yn y plwyf, a Robert Hughes, Ysgotland street yn holldi ei glocsiau wrth orfoleddu ym Mhen Llech...

Mae nifer fawr o enghreifftiau tebyg yn y gyfrol, gyda diolch i Owen Gethin Jones. Ond rhaid brysio ‘mlaen.

Efallai gwell rŵan fyddai imi gyfeirio ychydig at ei ran fel ymgymerwr pwysig yn y 19 ganrif. Yn ei anterth, dywedir iddo gyflogi cannoedd o weithwyr ar ei amrywiol gytundebau dros y blynyddoedd, ac yn gyflogwr da yn ôl pob sôn. Roedd wedi dod i amlygrwydd ers canol y ganrif honno, gan godi ffatri wlân newydd yng ngwaelod plwy Penmachno. Bu iddo ymuno gyda’i frawd yng nghyfraith, Owen Jones, Glasgwm Hall, ac yn ddiweddarach ymunodd ei fab, Owen Jones arall, fel pensaer i’r cwmni. 

Daeth y cwmni’n gyfrifol am sawl prosiect cyffrous yn yr ardal, gan gynnwys yr ysgol wladwriaethol yn Llan Penmachno, gorsaf reilffordd Betws-y-coed yn 1868 a’r eglwys newydd yn y Betws.  Mae un stori leol, adnabyddus am Gethin parthed ei waith ar y ddau gontract mawr ym Metws-y-coed. Dywedir iddo wneud elw da ar gynllun y stesion yn y Betws, a chanmoliaeth fawr iddo am safon y gwaith. 

Ond tra gwahanol oedd yr ymateb ar ôl gorffen y gwaith cymhleth o godi’r eglwys newydd, urddasol yng nghanol y pentre’. Bu iddo wneud colled ariannol wrth weithio ar yr eglwys, oherwydd iddo is-brisio’r dasg enfawr o gwblhau codi’r adeilad a fyddai’n fan addoli newydd i eglwyswyr y pentre’. 

Cymaint ei ddicter o golli arian ar y gwaith hwn fel, yn ôl yr hanes, bob tro y byddai’n teithio ar ei gar a cheffyl heibio’r eglwys, byddai’n troi ei ben i gyfeiriad yr orsaf reilffordd, sydd union ar draws y ffordd i’r eglwys, rhag ei atgoffa o’i golled ariannol yn codi man addoli Eglwys Loegr.
- - - - - - - - 

(Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn 43, 2024 Rhamant Bro, cylchgrawn Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog, yn dilyn sgwrs roddais iddyn nhw)