Diwedd cyfnod adeiladu'r Rheilffordd

Rhan olaf stori'r Nafis ac adeiladu Pont Gethin a'r rheilffordd rhwng y Betws a'r Blaenau

Yn 1879, a'r gwaith yn No'ddelan wedi gorffen i gyd, a masnach wedi gwanhau'n arw, cwynodd Elis o'r Nant, yn rhagrithiol "Mae amser caled wedi gostwng llawer o deuluoedd, digon cefnog gynt, i fegera…"  Roedd petha' cynddrwg fel y bu i'r tirfeddianwr lleol, y Farwnes Willoughby De'Eresby gyfrannu £10 tuag at gynnal cegin gawl -soup kitchen - yn y pentra'.  Gofynnodd Thos Dougall y contractwr i'r pobydd lleol roi bara am ddim i'r tlodion, ac yntau'n cyfrannu punt i'r pwrpas hwnnw, gydag addewid am bunt arall ymhen yr wythnos.  Gwerthai ambell siopwr fara chwecheiniog am rôt.  Fel y dywedai un adroddiad "Daw'r ymwelwyr yma i gardota, nid i roddi. Mae cardotwyr yn bla yma. Daw'r crwydriaid yn ôl ac ymlaen.  Mewn cyfnod da, roeddynt yn gweithio, yn ennill cyflogau da, ac yn ei wario fel petai dim yfory…"

Erbyn Mai 1879 rhoddwyd ugeniau mwy o ddynion ar y clwt yn wythnosol, ac effeithiodd y wasgfa ariannol ar fasnach yr ardal yn arw, a busnesau'n mynd i'r wal yn rheolaidd; Gwelid methdaliadau rif y gwlith, a'r siopwyr i gyd yn 'dead broke' yn ol y Cambrian News.  Pan ddaeth Tachwedd y flwyddyn honno, a'r lein ar agor i deithwyr ers canol haf, roedd Elis o'r Nant yn isel ei ysbryd o ddifri ynghylch y sefyllfa ariannol.  Er dymuno gweld cefnau'r nafis yn clirio o'i annwyl fro am byth dros gyfnod eu hymweliad â'r ardal, roedd yn orfod arno gydnabod eu cyfraniad i economi gwlad y gwcw.  "Mae masnach yn wael", cwynai, "Does dim adfywiad i'w weld eto.  Mae nifer o ddynion da a gweithgar yn ddi-waith."  Ac er ei ohebu tanbaid yn erbyn y ddiod feddwol, ac am y rhai a fynychai dafarnau lleol, roedd ganddo hyn i'w ddweud yn y Cambrian News yn Nhachwedd 1879:  "Sefyllfa Masnach: Mae masnach wedi chwalu, yn enwedig yn y llefydd yfed, mae amserau caled ar y ffordd i'r sawl sy'n cadw gwestai.  Ni all pobl fforddio yfed…"

Yr Ionawr canlynol, cododd elusen ei ben unwaith yn rhagor yn y pentra' wrth i gannoedd o lo gael ei ddosbarthu am ddim i dlodion y plwy'.  Ar ben gwaredu staff o'r lein yn lleol, roedd yr economi cenedlaethol dan straen hefyd, a'r chwareli lleol i lawr i bedwar diwrnod o waith yr wythnos, yn lle'r chwech arferol, ac yn talu dim ond 3/6 y dydd o gyflog.  Roedd nifer o deuluoedd lleol yn ceisio goroesi ar 14/- yr wythnos, rhai i gadw teulu o chwech i wyth o blant.

Ond nid newyddion drwg yn unig a gaed 'chwaith. Datgelwyd yn Ebrill 1880 fod y trên Mail i redeg o Gyffordd Llandudno i'r Blaenau ar y 1af o Fai, i gyrraedd y dre hon am saith o'r gloch y bore. Fel dywed adroddiad colofn newyddion D'o’ddelan yn y Faner ar ar y pryd "Bydd hyn yn wellhad mawr. Bydd llythyrau yn cyrraedd Do’ddelan yn gynnar, ac fe'u dosbarthir am saith o'r gloch, ac mi fydd Swyddfa'r Post ar agor tan chwech y nos", gan orffen yn hyderus "Rydym yn martsio ymlaen yn y byd gwaraidd." 

Pont Tanyrallt, neu Bont Gethin i roi ei henw mwy cyffredin

Cafwyd amserlen y trên gynnar yr wythnos ddilynol: Cychwynai o'r Cyffordd am 5.10am, gan gyrraedd Do'ddelan am 6.25am a'r Blaena' am chwarter i saith.  Dyna felly wybodaeth difyr am hyd y siwrnai gyda'r trên Mail gyflym honno - Awr a hanner drosodd.  Ag anghofio ei ohebiaeth am ddirywiad Do'ddelan, a roddai'r felan ar bawb, roedd Elis o'r Nant ar ben ei ddigon.  

"Dyna le ardderchog ydi Do'ddelan, mi ddyliwn ni a phawb o'r pentrefi sy ar fîn y lein roi gwobr am ddarn o farddoniaeth ar y pwnc" meddai'n orfoleddus, A'r rheswm am y gorfoledd?   "Mae'r Post yn cau am 6 o'r gloch nid 3.30 fel cynt."! 

Ond yn ôl i'w ohebu melancolaidd yr aeth yr wythnos ddilynol.  "Mae amser hyn yn ddrwg, dim arwydd o oleuni. Crwydriaid, cardotwyr, fel yr Arabs, dros y wlad" meddai. (Oni roddwyd y sac i Kilroy Silk o'i swydd fras am ddeud rhywbeth tebyg deudwch? ) A iawn o beth hefyd.

Erbyn Hydref 1880, roedd pethau mor ddrwg yn No'ddelan nes y bu raid i rai siopau lleol werthu dodrefn i gadw'r blaidd o'r drysau.  Rhoddwyd y tai lojins, a fu mor broffidiol i'r perch'nogion am bum mlynedd y gwaith ar y lein, ar werth.  I roi rhyw syniad ichi pa mor ddrwg oedd y sefyllfa economaidd yn No'ddelan, mi ddyfynai gyfieithiad o adroddiad y Cambrian News yr adeg hynny. 

"Mae cnoc ar y drws yn gwneud i bobl grynu a throi'n welw. Rhenti heb eu talu, biliau'r groser ac ati…mae'r dyfodol yn dywyll iawn" a gorffena gyda phroffwydoliaeth Dydd y Farn megis "Tlodi enbyd fydd etifeddiaeth pawb, fwy na thebyg."

Ar yr 28ain o Fehefin 1879, dywedodd y Mining Journal fod Mr McGregor, prif beiriannydd y Bettws-y-coed & Ffestiniog Railway wedi dod â'r injan gynta drwy'r twnel ychydig ddyddiau'n gynharach, Yn drychinebus, ychydig ddyddiau'n ddiweddarach, lladdwyd dau weithiwr yn y twnel wrth glirio a thacluso am y tro ola ynddo, y ddamwain angheuol ola' ar y cynllun mewn ffaith. Fis yn ddiweddarach, ar y 27ain o Orfennaf 1879, datgelwyd fod y lein ar agor i deithwyr, ac i'r gost o gwblhau'r gwaith peryg a chymhleth hwn gyrraedd dros hanner miliwn o bunnau, a hanner o'r arian wedi mynd ar waith o dyllu'r twnel.

Heb os, trawsnewidiwyd Do'ddelan, a'r ardaloedd o amgylch yn ystod cyfnod adeiladu'r rheilffordd trwy Ddyffryn Lledr.  Lle, cyn dyfodiad y nafis, a oedd yn ardal dawel, heddychlon, gyda dim ond ychydig iawn o enghreifftiau o dor-cyfraith o flwyddyn i flwyddyn, a newidiodd i fod yn bentre tebyg i rai'r gorllewin gwyllt. A doedd hynny ddim at ddant y trigolion cynhenid a gadwent i'r llwybr cul.

Fel yn hanes dyfodiad contractau mawrion eraill yn nes ymlaen, megis cynllyn heidro Maentwrog yn y 1920au; cynllun Tanygrisiau a Thrawsfynydd yn y 50au a'r 60au, roedd cyflwyno cymaint o wynebau newydd i ardaloedd cefn-gwlad fel hyn yn sicr o greu anawsterau cymdeithasol i'r cymunedau.  Ond, roedd yn hwb enfawr i economi ardaloedd di-freintiedig fel rhain.  Crewyd cannoedd o swyddi cyflogau da am nifer o flynyddoedd, a ddaeth a swyddi parhaol yn eu sgîl. Cyfoethogwyd masnachwyr Do'ddelan, am gyfnod, o leia, gan chwant y nafis am nwyddau, fel masnachwyr Maentwrog, Traws, Llan a'r Blaenau flynyddoedd yn ddiweddarach.

Ond roedd awyrgylch yr 1870au yn hollol wahanol, a'r lein o Betws i Blaenau oedd rhagflaenydd pob cynllun gwaith mawr a'i dilynodd i'r ardal.  Felly, rhaid cydnabod mai Do'ddelan oedd y gymuned gynta’ yn y rhan hon o'r wlad i orfod wynebu'r realiti fod llewyrch ariannol tymor byr yn dod â phris i'w ganlyn. Ac i bobl fel Elis o'r Nant a thrigolion duwiol Do'ddelan, roedd y pris hwnnw'n rhy uchel o lawer.

Arhosodd nifer o'r nafis yn yr ardal am gyfnod wedi cwblhau'r lein i gyd, ac fe arhosodd rhai yn barhaol, yn ddiau.  Fe gyflogwyd nifer ar wneud seidings i'r stesion newydd ger Glanpwll, a gwblhawyd yn 1881.  Ar yr un pryd, roedd cannoedd o nafis eraill ar fin cyrraedd Blaenau Ffestiniog o gyfeiriad y de, gan ddod â rheilffordd y Great Western o gyfeiriad y Bala i'r dre.

Ond stori arall ydi honno.
 

Cyfnod y Nafis yn dod i ben...

Pan feddyliwch am y peth, roedd yna rhywbeth trist iawn mewn achos o farwolaeth ymysg y nafis.  

'Doedd gan nifer fawr ohonyn nhw ddim cartre' sefydlog yn unlle, a'r barics neu'r lojins, neu gwaeth fyth hen sgubor ac ati fyddai'r lloches mewn safle benodol, nes gorfod symud ymlaen i ddilyn y gwaith i ran arall o'r wlad, ac ail-ddechrau'r broses ddigalon unwaith yn rhagor.  Ond pan fyddai un yn marw yn ystod cyfnod y gontract, byddai yn cael angladd hollol syml, tlodaidd, heb neb ambell waith ond y clerigwr ac un neu ddau o gydweithwyr efallai i'w hebrwng ar ei daith ola’, heb na charreg na chroes i nodi eu bodolaeth ar y byd 'ma erioed.  Cafwyd engrhaifft o hyn mewn adroddiad yn y Cambrian News ar y 18fed o Fai 1877. Dyma fras-gyfieithiad o'r hanes:

Daeth gyrfa hen nafi i'w derfyn cynnar mewn beudy ynghanol twmpath o fanus ddydd Mercher diwetha'.  Y Sul cynt yr oedd yng nghwmni rhai eraill yn yfed a chanu mewn gwahanol dafarnau.  Byddai pob ceiniog a gawsai yn cael ei wario ar gwrw cry', a phan ddaeth salwch heibio, doedd ganddo'r un geiniog ar un ochr.  Yr unig loches a gawsai hyd iddo oedd beudy, a'r gwely gora' oedd twmpath o fanus.  Ond daeth angau heibio i'w ryddhau o'i boenau bydol.  Nos Sadwrn, yn hwyr, fe'i claddwyd ym mynwent y plwy'. Roedd yno rai meddw, yn rhegi i'r cymyla, ac yn anealladwy wrth siarad.  Fel y cyrhaeddodd y clerigwr y rhan yn sôn am atgyfodiad yr enaid, dyma un nafi chwîl yn gweiddi.."Myn  d…. mae o'n ddigon saff, chodith o byth eto."  Fel y darllenwyd "Mi glywais lais o'r Nef yn dweud"..mi waeddodd yr un nafi,  "Na myn d… chlywaist ti ddim byd o'r fath."  Ar y pwynt hwnnw, rhuthrodd y ficer allan o'r fynwent.

Mewn adroddiadau eraill am farwolaeth ymysg y nafis tua'r un adeg cyfeiriwyd at William Davies, neu Wil Fyngys, fel y'i gelwid, a ddarganfyddwyd yn farw ar y ffordd rhwng Betws a Do’ddelan.  Dim esboniad be ddigwyddodd iddo, dim ond 'found dead', a dyna ddiwedd ar y mater.  Ond felly roedd hi. I feddyliau cul y gohebwyr hynny, roedd nafis yn neb, yn is na baw.

Un ffaith ddiddorol y dois ar ei draws oedd cyfeiriad ymysg cofnodion hen 'sbyty Oakeley. Dywedai fod yr LNWR wedi talu ffioedd o £23.6s yn Rhagfyr 1877 am ofalu am Edward Jones, a anafwyd yn ddifrifol yn ystod cyfnod adeiladu'r lein. 

Llun gyda chaniatâd Steffan ab Owain -o'i lyfr 'Hanes y Twnnel Mawr a Rheilffordd LNWR 1872-1881'. Rhai o'r gweithwyr a'r periannau drilio ym mhen deheuol y Twnnel Mawr ger Pant yr Afon, Blaenau Ffestiniog.

Erbyn diwedd 1878, roedd rhan fwya o'r twnel, a'r siafftia' wedi'u cwblhau, a'r gweithlu wedi'i ostwng o'r 1,100 a gyflogid ar ei ucha', i thua 800 o ddynion.  Mae'n debyg fod y costau yn achosi pryder i'r contractwyr, wrth i'r cyflog ostwng o ddwy geiniog y dydd.  Roedd yr arafu yn y gwaith yn destun poendod i ddynion busnes fel Elis o'r Nant ac eraill.  Mor gynnar ag Awst 1876, prin dwy flynedd wedi cychwyn ar y gwaith roedd Elis yn dweud yn y Cambrian News, (cyfieithiad)

Mae nifer o ddynion yn gadael ar hyn o bryd fel y prinha'r gwaith ar y lein, ond bydd yn rhaid aros am beth amser eto cyn y gwelwn unrhyw beth tebyg i drên yn rhedeg rhwng y fan yma a Betws y coed.  Mae pobl yn codi adeiladau drudfawr gyda ground rent tebyg i'r hyn a delir yn Lerpwl.

O fewn blwyddyn, yng Ngorffennaf 1877, dan newyddion Do’ddelan yn y C.N, roedd Elis yn swnio'n orfoleddus wrth ddatgan y newyddion fod y nafis wedi mynd i gyd (h.y., o Do’ddelan)  "Nid yw'r bobol eisio'u gweld byth eto, tra bu'r genhedlaeth hon yn fyw", meddai, gan gwestiynu doethineb cael dau blismon i'r pentra, pryd mewn ffaith nad oedd angen un erbyn hynny, ychwanegodd.

Ond, yn baradocsaidd, er ei orfoledd yn gweld y nafis yn gadael, mi sgwennodd adroddiad yn Y Faner yn fuan wedyn fel petai yn wirioneddol golli'r nafis.  Daw yr adroddiad hwnnw syniad inni o gyfraniad y gwaith, a'r nafis, i economi Do’ddelan ar y pryd:

Pan oedd yma luoedd o nafis, ac o weithwyr eraill y llinell, yr oedd yn lled hawdd gwerthu pob math o nwyddau bwytadwy ac at ymwisgo am brisiau tra uchel: ond erbyn heddyw mae y rhan fwyaf o weithwyr y ffordd haearn wedi clirio ymaith, ac eraill yn dilyn eu hol yn barhaus. Gellir dweud fod rhyw bedwar cant, a arferant brynu y rhan fwyaf o'u hymborth a'u dillad yma, wedi chwalu ymaith o ardal y gog…Y pryd hyny yr oedd pris uchel am lafur…Yr oedd yn hawdd gwerthu yr oll o'r nwyddau a erchid, gan sicrhau elw da. Tybiodd rhai y parhai felly holl ddyddiau y ddaear; ond yn anffodus yr oeddwn yn digwydd bod yn dipyn o amheuwr.  Gwelwn yn barhaus elfennau o adfeiliad yn yr ardal.  Dim arwyddion o gynnydd…Anogais amryw i ymbwyllo; ond nid felly y gwnaethant.  Anhawdd iawn cael gan ambell un gredu y bodda hyd nes y byddo wedi gwneud…
- - - - - - - - - - - - -

Mwy tro nesa'

 

Y Nafis : Damweiniau a Marwolaethau

Fel y gellid disgwyl, ar gynllunia' mor fawr a hyn (adeiladu'r rheilffordd trwy Ddyffryn Lledr), cafwyd nifer sylweddol o ddamweinia'.  Does gen i ddim cofnod llawn o faint laddwyd dros gyfnod y prosiect, ond yn sicr, roedd yn uchel. 

Mi wn yn ffaith fod pedwar wedi'u lladd yn y twnel yn unig erbyn Gorffennaf 1879, pan gofnododd y Carnarvon & Denbigh Herald (CDH) hanes marwolaeth Abraham Evans, Platelayer o  Fodorgan yn Ysbyty'r Oakley, gan ddiweddu'r llith gyda'r geiriau 'This makes it the fourth death.'    

Mae gen i gofnodion o thua hanner dwsin yn cael eu lladd, a llawer mwy yn cael eu hanafu tra yn gweithio ar y cynllun. Ond bu i ambell un golli bywydau allan o oria' gwaith.  Boddwyd rhai, yn benna' oherwydd eu bod dan ddylanwad y ddiod gadarn.  Collodd Wm. Bartley, gyrrwr car a cheffyl gyda chwmni Morris & Jones, contractwyr, ei fraich mewn damwain anffodus, pan fu i'w geffyl boltio, neu redeg yn wyllt. Cyfrannodd Bartley yn helaeth i'r damwain; cafwyd ef yn euog o fod yn feddw "in charge of a horse & cart"!

Y ddamwain gynhara imi weld cofnod ohoni oedd yn y Cambrian News ar y 15 o Ebrill 1874, yn nyddiau cynnar y cynllun, pryd yr anafwyd nifer o ddynion mewn ffrwydriad ar y gwaith darparu, rhywle rhwng Betws a Do’ddelan.

Ar y 12fed o Fehefin 1877, lladdwyd mab 13 oed William Rostron, peiriannydd ar y gwaith, wrth iddo deithio ar dracsiwn ger Roman Bridge, pryd y bu iddo geisio neidio oddiar y tracsiwn a hwnnw'n symud.  Fe ddisgynnodd dan yr olwynion, a thorrwyd ei gorff yn ei hanner.

Er gweithio ar safle beryg' iawn, yn uchel uwchben llifeiriant gwyllt yr Afon Lledr, ac er i nifer o'r nafis fod yn feddw ar y gwaith yn nyddiau cynnar adeiladu Pont Gethin, ni chafwyd yr un damwain angheuol o gwbl arni dros y cyfnod cyfa' o'i chodi, rhwng 1874 ac 1879.  Ond boddwyd un nafi tra yn ymdrochi mewn pwll o dan y bont, wrth iddo ddiodde cramp, a diflannu odditan y cerrynt.  Ychydig wythnosa'n ddiweddarach, boddwyd Owen Watkin o Lanwnnog wedi iddo ddisgyn 100 troedfedd i farwolaeth dychrynllyd i bwll ar waelod siafft 1 yn y twnel.

Allan o oria’ gwaith y boddwyd Gwyddel o nafi o'r enw Frank Smith, a oedd, yn ôl y CDH 'of intemperate habits', a hynny yn Rhagfyr 1876.  Y diwrnod hwnnw, roedd wedi bod yn bwrw'n arw, a'r dynion yn methu gweithio, ac wrth gwrs, yn diddori'u hunain yn nhafarna' Do’ddelan.  Roedd Smith wedi bod yn plagio Robert Dougall, ei gyflogwr am fwy o 'subs' i gael cario mlaen i yfed, ond gwrthodwyd ef.  Ar ei ffordd yn ôl i'w lety, mewn hen weithdy gofaint dros y ffordd i chwarel Prince Llywelyn, yn hwyr y noson honno, rhaid oedd iddo fo a chyfaill, Thomas Jones groesi hen bont, (yr un sy yno ar hyn o bryd amwni).  Yn ôl yr hanes gorfu i Thomas Jones arwain Smith dros y bont, gan nad oedd yn rhy saff ar ei draed, dan ddylanwad y ddiod. Wedi cyrraedd man cul ar y bont, doedd dim lle iddynt gerdded ochr yn ochr.  Meddai'r Gwyddel wrth Tom. "Gollwng 'mraich i, mi fedrai groesi fu hun wsti", ac ar yr un pryd mi gamodd oddiar y bont a diflannu.  (Famous last words, ta be?)  Rhedodd Thomas Jones yn ôl i'r pentra am help, gan gnocio ar sawl drws a gweiddi, "Ma Frank druan wedi disgyn i'r dŵr a boddi" Yn ôl y gohebydd, doedd o ddim yn siarad yn glir iawn, gan ei fod ynta' yn feddw.  Mi lwyddodd i ddeffro rhai o'r trigolion, ond ni allai gael neb i godi, gan fod trigolion Do’ddelan wedi hen arfer a chael rhai'n cnocio drysau arnynt oria mân y bora, a doedd neb yn rhoi llawer o sylw i'r twrw y noson honno.   Sydd yn rhoi rhyw fath o syniad ichi pa mor annioddefol oedd y sefyllfa byw yn yr ardal ar y pryd, a'r trigolion yn gorfod diodde aflonyddu fel hyn yn rheolaidd.  

Gan mod i'n sôn am Robert Dougall, un o'r contractwyr, doedd ynta fawr gwell na'i weithwyr 'chwaith, fel troseddwr, wrth weld ei hanes yn cael dirwy o 14/- gan ynadon Betws am sgota heb drwydded yn yr afon yn Awst 1877.

Daethpwyd o hyd i ddyn o Ddinas Mawddwy wedi marw yn N'ddelan yn Chwefror 1876.  Roedd ynta'n fynychwr rheolaidd yn nhafarnau'r pentra' hefyd, ac wedi bod yn yfed yn drwm y noson y daethpwyd o hyd i'w gorff.  Bu cryn amheuaeth i amgylchiadau ei farw. Ar un amser tybid iddo gael ei lofruddio, ond wedi ymholiadau trylwyr am beth amser gan yr heddlu, penderfynwyd na fyddai neb yn trafferthu lladd dyn heb geiniog i'w enw, a chafwyd rheithfarn o farw o'r oerni wedi iddo ddisgyn i gysgu yn feddw ar ôl trwytho'i hun gyda gormod o'r ddiod gadarn. Er gwrthwynebiad pobl ymneilltuol, ddirwestol Do’ddelan i ddiota, cafwyd ysbryd dyngarol ar ei ora' ganddynt wrth weld i gasgliad gael ei gwneud rownd y pentra tuag at ei gladdu, ac anfonwyd £5 i'w fam weddw yn Ninas Mawddwy. Rhoddodd y brodyr Dougall, ei gyflogwyr £1, arian cyflog dyledus iddo, tuag at y casgliad.

- - - - - - - - -

(LLUN- gweithwyr rheilffordd. Rhan o lun yn y parth cyhoeddus) 

Mwy tro nesa...
 

Cymharu ymddygiad y Nafis i rialtwch meddwol Rhufain!

Cyhoeddodd y Carnarvon and Denbigh Herald lythyr, dan y pennawd 'Navvies Have Feelings', gan un a alwai'i hun 'A Navvy', a'i gynnwys yn amddiffyn ei gyd-weithwyr. Soniai am fachgen ifanc a laddwyd yn y twnel, ac wedi clywed am amgylchiadau tlawd ei deulu, fe gasglwyd swm sylweddol ar ddiwrnod tâl, i'w anfon i rieni'r bachgen.  Gorffenai ei lythyr, a dyfynnaf yn yr iaith y sgwennwyd o: 

"After all, the navvies are not the barbarians some people choose to portray them before the world…"

Ond barn hollol wahanol oedd gan 'Sylwedydd' yn ei lythyr yn Y Dydd, 23 Chwefror 1877: Dyma ran o'i gynnwys, sydd yn rhoi darlun pur gywir o feddylfryd dinasyddion yr ardal tuag at y newydd-ddyfodiaid hyn, er yn rhagfarnllyd ei naws, i mi, mae'n deud y cyfan am awyrgylch Do'ddelan rhwng 1874 ac1879. 

“…mae gwneuthuriad y rheilffordd trwy'r gymdogaeth wedi achlysuro cydgasgliad pob math o gymeriadau i'r lle, a'r rhai hyny trwy eu pechodau ffiaidd wedi newid agwedd foesol, yn gystal a masnachol y lle i raddau dychrynllyd… Ym mhersonau y dosbarth isel yma, dangosodd meddwdod ei holl erchylltra.  Daeth rhegfeydd, ymrafaelion ac ymladdau yn bethau cyffredin…Yr iaith isel a glywid wrth iddynt dramwy ein ffyrdd, mae yn merwino y glust, ac yn gwaedu y galon.  Maent yn addolwyr selog o dduw Bacchus.  Llanwant ei demlau…Ni welwyd dynoliaeth yn cael ei chwyrnellu gan genllif meddwdod tua'r trobwll diwaelod hyd nes daeth y cymeriadau hyn i'r ardal…Er nad oes fawr o obaith eu diwygio hwy, gellir gwrthweithio dylanwad eu hesiampl ar drigolion yr ardal…Amlwg yw fod Satan ar ei egni yn gosod ei fyddinoedd ar waith i ddinystrio muriau Seion…”

I'r anghyfarwydd, y duw Bacchus y cyfeiriodd 'Sylwedydd' ato oedd Duw natur a gwin y Groegwyr, a oedd yn cynrychioli pob math o fywyd anfoesol, ddi-chwaeth a fyddai yn hollol groes i natur Anghudffurfiol y 19 ganrif. 

Wn i ddim be ydi'r gair Cymraeg am orgies, ond mae rhyw, noethni ac yfed ac yn y blaen yn rhan o ddefodau i'r duw hwnnw.  Mor anfoesol oedd y defodau, nes i Ŵyl Bachanalia, gŵyl Bacchus, yn Rhufain gael ei dileu'n llwyr yn 186 CC.  

Felly, dyna gymhariaeth un o gyfoeswyr y cyfnod â'r math o le oedd Do'ddelan yn 1877 yn ei farn o! Orgies et al !

 <LLUN: Gloddest a Rhialtwch! 'Baccus ans Silenius' gan John Duncan (Hawlfraint- delwedd yn y parth cyhoeddus)

 

Ond, mi oedd yn No'ddelan garfan o bobl dda oedd yn dal i gredu y byddai achubiaeth i eneidiau'r nafis, neu o leia, am gyfnod gweddill eu harosiad yn yr ardal.  Ar fwy nag un achlysur, cynhaliwyd swper ar gyfer y nafis, un yn Ionawr 1877, yng nghapel yr Hen Gorff yno, a darparwyd gwledd i 120 ohonynt.  Pwrpas yr holl beth oedd i geisio gwareiddio'r barbariaid, fel y gwelai rhai hwy, a'u troi oddi wrth y ffordd anfoesol o fyw a arferant. Byddai pregeth neu ddwy, neu dair, neu fwy wedi'r wledd, gan weinidogion yr Efengyl, rhai yn Saesneg a rhai'n Gymraeg, a rhybuddion yn erbyn y ddiod felltith yn cael eu gosod i lawr i'r nafis.  Does dim cofnodion ar gael ar faint o droedigaeth a brofwyd ganddynt, os bu un o gwbl, yn dilyn yr arwyddion hyn o garedigrwydd rhai o'r dinasyddion lleol.

Yng Ngorffennaf 1877, ymddangosodd Capt. Pearson, Prif Gwnstabl Sir Gaernarfon o flaen Pwyllgor yr Arglwyddi ar Anghymedroldeb (Lords Committee on Intemperance).  Datgelodd fod 906 o ddynion a 106 o ferched wedi'u dirwyo am feddwdod yn sir Gaernarfon yn 1876.  Pryderai oherwydd i'r ystadegau saethu'i fyny wedi cyrhaeddiad y cynlluniau rheilffyrdd.  Dywedodd fod y cyfloga' ar y pryd yn uchel iawn, gyda labrwrs cyffredin yn ennill gymaint â 5/- y dydd.  Credai y byddai agor y tafarnau am saith, yn hytrach na chwech - na nid y nos- ond y bore - yn fendith i'r gweithiwr a'i deulu.  "Ar hyn o bryd," meddai, "mae'r cyfle i brynu cwrw ar y ffordd i'r gwaith yn drysu llawer ohonynt am y diwrnod, os nad am fwy o amser." Ychwanegodd fod y trigolion cynhenid yn y pentrefi bron oll yn tee-total, ac mai'r newydd-ddyfodiaid i'w plith oedd y troseddwyr.

Hen dafarn y Ffish Inn, yn 1874

Fe gofiwch, rai ohonoch imi sôn fel yr oedd Owen Gethin Jones yn cael trafferth gyda'r nafis oedd yn gweithio ar Bont Gethin, wrth iddynt adael y gwaith yn ystod y dydd i gael peint neu ddau - neu ddeg yn y Fish Inn gyfagos. Ac mi wyddoch hefyd am y stori amdano yn prynu'r dafarn a llosgi'i thrwydded. 

I geisio lleddfu rhywfaint ar y golled o weld eu ffynnon gwrw'n cau, mi drefnodd Gethin ambell gyfarfod llenyddol, rhyw fân 'steddfoda’ ac ati, ac yntau'n beirnadu neu'n llywyddu. Mi welir adroddiadau yn y wasg ar y pryd o'r cyfarfodydd hynny yn cael eu cynnal ar bwys y bont, yn yr awyr agored, un ohonynt ym mis Ionawr 1877.  A dwi'n dal i ddeud y byddai'n fil gwell gan y nafis fod yn llyncu peintia o flaen tanllwyth o dân yn y Fish Inn na chael eu trwytho mewn diwylliant Cymraeg allan yn yr awyr agored ar b'nawn rhynllyd o Ionawr.!
- - - - - - - - - -

Mwy i ddod..!

 

Y Nafis- cosb a charchar

Heblaw am achosion o ddwyn manion megis caws a bara o'u lojins, cawsai eitemau o dillada' eu dwyn yn aml, fel yn achos nafi o'r enw Thomas Johnson, a garcharwyd am 3 mis gan ynadon Betws am ddwyn par o drawers, 'nol yr adroddid - na, nid y dodrefn ond dillad isa'.  

Carcharwyd un arall am fis gan yr ynadon hynny am ddwyn poteli o Ginger Beer.  Cafwyd adroddiad doniol am un nafi oedd wedi gadael ei waith ar ôl chwarter diwrnod, gan fynd rownd y tafarnau yn rhoi sialens i bawb gwffio.  Roedd hyd yn oed colofna' newyddion Penmachno, Betws, Llanrwst a ‘Stiniog 'ma yn cario pytia'n rheolaidd am ddrwg ymddygiad ymysg y nafis.  Cymaint yr helyntion yn y Blaenau yn Hydref 1875 fel y gwnaeth un gweinidog o'r dre' sylw iddo deithio'r byd, ond ni welodd ddim i'w gymharu â'r golygfeydd meddw a welodd ar y strydoedd yma y nos Sadwrn blaenorol.

Hysbysebion dau o dafarnau Dolwyddelan

Mae hanes am ddau nafi yn dwyn arian o'r Elen's Castle yn 1877 ac yn dianc, yn swnio fel 'Wild West chase' yn y pictiwrs erstalwm.  Wedi cymryd £10 mewn sofrenni aur, cymerodd y ddau y Baltic Coach for Festiniog, chwedl yr adroddiad. Ar ôl darganfod y lladrad aeth y ddau blismon pentra i'r Benar View yn No'ddelan a llogi buggy y dafarn i… - a dwi'n dyfynnu rwan - "to give the deilinquents a chase." - 

Gallwch ddychmygu'r llun yn glir, y ddau 'sherriff' yn y bygi yn stryffaglio i fyny Bwlch Gorddinan ar ôl y  'Stagecoach', neu'r Baltic Coach yn hytrach. Yn nhraddodiad ora' y ffilm gowboi gyffrous, arestiwyd un o'r drwgweithredwyr, George Kay, gan y ddau 'sherriff', yng ngorsaf Diffwys, ac yntau ar fin prynu tocyn i rywle - ni wn pa le - i wario'i loot. Daliwyd y llall ym Maracs rhif 2, ac anfonwyd y ddau i'r celloedd ym Metws, i'w cosbi'n drwm y dydd canlynol, yn ddiau.

Fel y disgwylid, lluchio'r bai ar y mewnfudwyr afreolus am yr helyntion fyddai'r newyddiadurwyr yn rheolaidd, fel yn adroddiad Elis o'r Nant am ymladd yng ngwesty'r Benar View yn Chwefror 1876.  Roedd y dafarn dan ei sang, yn llawn o nafis oedd yn methu gweithio oherwydd tywydd anffafriol.  Fe alwyd ar y plismon lleol i geisio cael trefn ar bedwar nafi meddw, ond mi ga'dd ei daro ar ochr ei ben gan un ohonynt.  Fel y dywed Elis, daeth saer lleol, Samuel Roberts i geisio achub yr heddwas, ond mi drawyd hwnnw i lawr hefyd.  Aeth yn bandemoniwm, a galwyd am gymorth rhai o'r pentrefwyr, a daeth dwsina' yno i gadw trefn, ac fe lwyddwyd i dawelu'r dyfroedd. Y tu allan, disgynnodd un o'r nafis i bwll o fwd, ac heb sylwi pwy, na be' oedd yn y twll, yn honedig ddamweiniol, fe sathrwyd arno i'r gwaelod. 

Wrth ddiweddu, meddai Elis, braidd yn rhagfarnllyd, "Rhoddwyd cyffion ar y pedwar…Dywedir mai Sais oedd Edwards, y gwaetha' o'r ryffians,"  Fe'u rhoddwyd mewn coets, a'u hanfon i'r lock-up yn Betws, lle yr ymddangosant mewn llys arbennig y diwrnod canlynol, ac fe'u hanfonwyd i garchar, gyda llafur caled am dri a phedwar mis.  Gyda llaw, derbyniodd Sam Roberts, y saer oedd ddigon dewr, neu gwirion, i ymyrryd yn yr helynt wobr o £20, swm sylweddol ar y pryd gan Lys Chwarter y sir ddeufis yn ddiweddarach.  Ond roedd y creadur angen pob dima' o'r arian hwnnw.  Fe'i anafwyd yn ddifrifol yn yr ymladd; roedd ganddo fil meddygol mawr i'w dalu, ac roedd wedi colli £13 o gyflog yn yr amser y bu adre o'i waith.

Ond nid y mewnfudwyr o Saeson, Albanwyr na Gwyddelod oedd yr unig rai i greu helynt, fel y tystiai cyfenwa' nifer a ymddangosent o flaen eu gwell.  Mewn ymateb i'r helynt yn y Benar View, ymddangosodd llythyr yn y wasg Seisnig yn ceisio amddiffyn cam y troseddwyr.  Meddai, a chyfieithiaf o'r llythyr, gan 'Eyewitness': 

Allwch chi gredu hynny, os yw dyn yn sathru ar un arall, nad oedd o'n gwybod y gwahaniaeth rhwng carreg, darn o bren, neu fod dynol?  Er mai dim ond nafi oedd o, roedd o'n llawer gwell dyn na'r rhai oedd yn ei gamdrin fel hyn. Mae eich newyddiadurwr yn ddigon gofalus i beidio sôn am farbareiddwch y trigolion cynhenid. Ddaru o ddim sôn gair ar sut y bu i'r nafis druan gael eu cicio nes oedd eu pennau'n llifo mewn gwaed…

Felly, dyna chi, mi roedd 'na thygs ymysg pobl Do'ddelan hefyd yn 1876!

Wrth gwrs, roedd yn ofynnol i Elis o'r Nant ateb y cyhuddida yr wythnos wedyn yn y Cambrian News: Meddai: (cyfieithiad)  

"Yn amlwg, roedd 'Eyewitness' o dan rhyw ddylanwad rhyfedd, fel ei bedwar cyfaill…Nid yw'n haeddu sylw.  Mae ei fath o yn gadael ein pentre' heddychlon yn gyflym, a byddent wedi mynd gyda hyn.   O, bendithied y dydd."

- - - - - - - -

Mwy -fel maen nhw'n ddweud- y tro nesa!

 

Y Nafis- parhad

Y tro dwytha roeddwn yn son am hoffter y Nafis am hel cwrw... dyma barhau'r hanes:

Roedd camweddau'r 'anwariaid' hyn, fel y gelwid hwy gan lawer, yn fwyd a diod i golofnwyr wythnosolion y cyfnod.  Byddai gan Elis o'r Nant fantais dros y gweddill o newyddiadurwyr, wrth fod ar stepan drws y digwyddiada' ar y lein, fwy neu lai. 

Nid yn unig y gwnaeth hwn gymwynas fawr trwy gofnodi'r helyntion gyda'r nafis, ond rhoddodd ddarlun byw iawn inni o fywyd cymdeithasol, ac awyrgylch plwy Do'ddelan a'r plwyfi eraill o amgylch ar y pryd.. Ac mi wnaeth hynny yn ddi-flewyn-ar-dafod.

Dan golofn newyddion Dolwyddelan yn Llais y Wlad ar y 12fed o Dachwedd 1875 cafwyd hanes gan ohebydd di-enw am un o'r gweithwyr yn cael dirwy o 5/- yn y llys ym Metws y Coed am fod yn feddw yn nhafarn y Gwydyr, a Mrs Williams, y dafarnwraig, hithau'n cael dirwy am gyflenwi diod iddo ac yntau dros ei fesur ers meitin. Yn yr un llys dirwywyd Richard Pritchard, tafarnwr yr Ellen's Castle 20/- (£1 i chi bobol ifainc!) a chosta' am fetio trwy dosio pres am gwrw efo chwsmeriad yn ei dafarn ei hun.  

Roedd y term drunk and disorderly yn rhan o ieithwedd bob-dydd y Manlysoedd yn y Betws a Llanrwst, a dyna oedd y cyhuddiad mwya’ cyffredin a wynebai'r nafis yn rheolaidd.  Roedd 'afreolaeth'; 'dan ddylanwad diod feddwol'; 'ymladd' a 'gwrthod gadael tafarn' yn achosion cyffredin iawn a ddaethai o flaen ynadon y llysoedd, a'r gosb yn drwm bob tro.  

Llun tafarndy’r Crimea (Llywelyn Arms) gan Francis Wynne-Finch, 1870

Ond peidiwch a chael eich camarwain mai'r dynion oedd ar fai bob amser. Nage wir. Byddai merched yn ymddangos o flaen yr ynadon ar brydiau hefyd, fel y gwelir mewn adroddiad yn y Carnarvon & Denbigh Herald fis Hydref 1876. Cafodd Mary Sheperd, gwraig nafi, ddirwy o 15/- an fod yn feddw ac afreolus.  Allwch chi ddychmygu'r sgandal oedd peth felly mewn lle dirwestol fel Do'ddelan yr adeg hynny, a thafodau aelodau'r capeli ar dân ar eu ffordd i'r moddion.  

 

Cyhuddwyd Mary Rostron, gwraig peririannydd ar y lein o fod yn feddw yn y Llywelyn Arms- y Crimea, ac am wrthod gadael y dafarn yn Nhachwedd 1875.  (Fe laddwyd ei mab 13 oed, William mewn damwain erchyll ar y lein ychydig yn ddiweddarach, ac fe'i claddwyd ym mynwent yr eglwys yn No'ddelan.)

Ond roedd dyfodiad y nafis fel manna o'r Nef i dafarnwyr y fro, wrth i fasnach y tai potas gynyddu'n aruthrol.  I bwysleiso hyn, mi hoffwn gyfeirio at adroddiad yn y Cambrian News am drosedd yn y Llywelyn Arms yn Hydref 1875, wedi rywun dorri i mewn i'r dafarn a dwyn £13 mewn sofrenni aur.  Dyma ddywed y newyddiadurwr: 

"Nos Sadwrn - diwrnod tâl"  (fe'i talwyd bob pythefnos, yn ôl pob sôn) "pan y mae oddeutu 200-300 yn arfer ymweld â'r Crimea Inn - fe dorrodd rhywun i mewn i un o'r llofftydd…"   

John Evans, un o Dalsarna', a oedd wedi bod yn lojio yn y dafarn ar un adeg oedd wedi dwyn yr eiddo.  Fe'i hanfonwyd i garchar am 18 mis o Frawdlys Caernarfon yr Ionawr canlynol.  Yn yr un llys carcharwyd nafi o Lanfaircaereinion am saith mis am ddwyn par o 'sgidia yn No'ddelan.  (Un o deulu'r Penny’s oedd tafarnwr y Crimea, gyda llaw.) 

Safle tafarn y Crimea fel mae heddiw, o lwybr Gorddinan. Llun Paul W

Ac wrth sôn am y Llywelyn Arms, dois ar draws y pwt difyr hwn:  Yn 1881, er i'r gwaith ar y twnel gael ei gwblhau ers dwy flynedd, roedd nifer o nafis yn dal o gwmpas yr ardal, yn gweithio ar sychu cors Glanpwll, ar y lein o gyfeiriad y Bala, a gwneud seidings yn y Blaenau ac ati, ac yn dal i fynychu'r dafarn ar ben Bwlch Gorddinan.  Byddai'r helyntion yno yn destun poen i ynadon yr ardal; cymaint felly fel y bu i J.Ernest Greaves, Llechwedd, Ynad Heddwch blaenllaw, fynd i lys trwyddedu Betws yn swydd bwrpas ym Medi 1881 i wrthwynebu adnewyddu trwydded y dafarn.  Fel y cofnododd yn ei ddyddiadur, roedd honno yn daith lwyddiannus iddo; meddai : "Been to the Petty Sessions at Bettws-y-coed and succeeded in putting an end to the Crimea."  

Felly, nid yn unig yn llwyddiant i Greaves a'i debyg, wrth i ddrysau'r ffynnon gwrw honno gau am byth, mae'r nodyn hwn yn gofnod gwerthfawr i haneswyr lleol, sef dyddiad swyddogol cau'r hen dafarn golledig honno.   

- - - - - - - - - -

Y tro nesa: parhau efo hanes y tor-cyfraith... 

Y Nafis- Llety a Thafarn

Ail ran cyfres 'Dolwyddelan, Y Nafis a Rheilffordd Dyffryn Lledr 1874-1879' 

Adroddodd y papur wythnosol, Llais y Wlad yn Hydref 1875 am broblem arall a grewyd gyda dyfodiad y nafis 

"Prinder Tai: Mai tai mor brinion yma fel ag y mae yn amhosibl i'r gweithwyr gael lle i lettya oherwydd y nifer luosog ac sydd yma yn gweithio y ffordd haiarn trwy y lle. Felly maent yn gorlenwi y tai fel nad ydyw lletty llawer o honynt yn ddim amgen na beudy. Hefyd nid ydyw llawer o'r tai sydd yma yn deilwng i greadur rhesymol gysgu ynddynt, oherwydd y mae y tô mor garpiog a'u gwaliau yn dyllog." 

Fel prawf o'r prinder llety, yn ystod un o nifer fawr o adroddiada papura newyddion o achosion o feddwdod y nafis yn y manlysoedd yn Betws a Llanrwst, daeth gwybodaeth am un nafi, wedi'i arestio, yn apelio i'r heddwas i'w gadw yn y celloedd, gan nad oedd yn medru cael unlle i aros ym No'ddean. 

Mae'r hanes am rhai nafis yn cael lloches mewn barics pwrpasol oddimewn i waith cerrig Pont Gethin yn adnabyddus i chi, mae'n debyg', ynghyd â'r stori am y lean-to's i letya teuluoedd ochr isa i fwa'r ffordd. Yn wir, roedd rhai trigolion Do'ddelan wedi manteisio ar y sefyllfa, ac yn gosod sguboria’, beudai a chytia' llaith, a thylla’ yn y toea' am grocbris i'r nafis hefyd.

Dychmygwch fwy o dan y bwau...

Ond, yn nhraddodiad ragrithiol anghydffurfiol y cyfnod, doedd dim llawer o gydymdeimlad nac agwedd Gristnogol tuag at sefyllfa'r nafis o du'r trigolion lleol ar y cyfan.  Roeddynt yn pryderu fwy ar ba effaith y cawsai dyfodiad yr anwariaid hyn, fel y'u gwelid hwy, ar ffordd o fyw pobl yr ardal. 

Adleisiwyd y pryderon hynny yn Y Faner ar ddechrau Rhagfyr 1874, a'r cyllun yn ei fabandod, wrth i'r gohebydd, Elis o'r Nant beintio darlun pur ddu o'r sefyllfa.  Rhybuddiodd y trigolion y byddai ymosodiad ar eu safonnau moesol, ac y byddai sawl un yn cael eu llyncu gan y llanw dinistriol, ac y byddai'n orfod rhoi pob gewyn ar waith i drechu'r bwystfil. "Clywais am un dyn y dydd o'r blaen yn gwerthu'i grys i gael cyflenwad o'r ddiod ddychrynllyd yna" meddai, gan orffen yn anobeithiol "Beth nesa dywedwch?" 

Nid oes angen i mi ychwanegu mai llwyr-ymorthodwr oedd Elis..!

Roedd dyfodiad y nafis a'u harferion yfed yn cyd-fynd ag un o gyfnoda' mwya dirwestol yn hanes Cymru.  Er i nifer o Gymry wlychu'u pigau rwan ac yn y man, yr oedd mudiada' dirwestol y cyfnod yn ffynnu, a chafwyd cangen ym mhob plwy' bron dros ogledd Cymru.  Pregethwyd areithiau tanllyd o bwlpuda' capeli anghudffurfiol y wlad, yn rhybuddio cynulleidfaon o beryglon cael eu swcro gan y ddiod felltith.  Mewn ffaith, yng ngholofn newyddion lleol Llanrwst yn Y Faner ar yr 16eg o Chwefror 1876, dywedwyd fod cyfarfod o gynrychiolwyr enwada' crefyddol y dref wedi ei gynnal i drafod cau'r tafarnau ar y Sul. 

Ychwanegwyd y newyddion syfrdanol fod tafarnwyr Do’ddelan wedi penderfynu cau'r tai potas yno i gyd ar y Suliau, oherwydd yr helyntion mae'n debyg. (Ond dros dro oedd hynny, dwi'n credu)  

Roedd hyn 5 mlynedd cyn dyfodiad Deddf Gwlad 1881, pryd y pasiwyd deddf i gau'r tafarnau yng Nghymru i gyd ar y Suliau, achlysur arwyddocaol. Dyma'r ddeddf gwlad gynta' i gydnabod fod Cymru yn genedl ar wahan, mewn ffaith, a deddf a ddiddymwyd, yn anffodus yn 'marn i, yn y blynyddoedd diweddar. Felly, a chymryd i ystyriaeth naws y cyfnod, mi allwch ddeall am bryderon trigolion Do’ddelan rhwng 1874 ac 1879.

Ar y llaw arall, rhaid yw ceisio dirnad rhesymau'r nafis dros droi at y ddiod feddwol.  Roedd yn fywyd unig iawn i'r mwyafrif ohonynt, ymhell oddicartef a theulu.  Doedd gan rai ddim cartra i ddychwelyd iddo, dim ond crwydro o un gontract fawr fel hyn i'r llall.  Wedi treulio diwrnod llafurus ar Bont Gethin, ar y lein ei hun, neu gwaeth fyth, i mewn yn y twnel (wel o leia roedd rheiny'n sych yn dod o'r gwaith), doedd gan nifer fawr ddim i'w ddychwelyd ato ond cwt oer, llaith, ac mae'n rhaid mai bywyd digalon dros ben oedd hwnnw i'r creaduriaid, mewn cyfnod pan oedd gaea yn aea' go iawn.

Felly, hawdd ydi dychmygu fod cynhesrwydd baria' y Benar View, y Gwydyr, y Fish Inn a'r Llywelyn Arms i'w groesawu'n fawr gan y dynion.  A chofiwch hefyd, heblaw am fwyd ac ambell ddilledyn, doedd gan y nafis ddim byd arall i'w wario arno, a'r unig gysur a gawsant fyddai'r ddiod feddwol. Ond byddai yfed cwrw cry' y cyfnod yn costio'n ddrud i lawer ohonynt, nid i'w brynu, ond mewn dirwyon rheolaidd yn y llysoedd.  Canlyniada'r yfed trwm oedd cam-byhafio, cwffio a thorri'r gyfraith yn aml… a cholli bywydau yn achlysurol.
- - - - - - -

Tro nesa: y nafis yn gwneud son amdanynt...

  

Dolwyddelan, Y Nafis a Rheilffordd Dyffryn Lledr 1874-1879

Rhan un o gyfres newydd

Gan fy mod wedi cofnodi ychydig hanes Owen Gethin Jones yn codi Pont Gethin yn yr 1870au, dyma geisio dod â hanes y nafis a fu’n rhan o’r cynllun i gwblhau’r rheilffordd rhwng Betws y Coed a’r Blaenau yn ystod yr un cyfnod.

Pwrpas y cofnodion hyn ydi i geisio ail-greu'r awyrgylch a fodolai yn yr ardal dan sylw yn ystod adeg hynod gyffrous yn hanes Do'ddelan. Ond cyn imi symud ymlaen mi f'aswn yn leicio cyfeirio ychydig at gefndir y gontract fawr o agor y rheilffordd o'r Betws i'r Blaenau, ac yna mi awn ymlaen i drafod hanes y nafis, a'u heffaith ar ardal dawel, agos at ei lle fel Do'ddelan tua chwarter ola'r 19ganrif.   

Ond yn gynta', be ydi, neu be' oedd 'nafi'?   Wel, mae'r gair 'nafi' yn deillio o'r enw navigator a gyflogid yn wreiddiol ar adeiladu'r camlesi a flaenorai oes y rheilffyrdd.  Roedd rhai cannoedd o nafis wedi bod wrthi dros drigain mlynedd ynghynt yn gweithio ar ffordd fawr Telford - yr A5, oedd bron yn cyffwrdd â gwaelod Dyffryn Lledr ger y Betws.  Ni ellir ond disgrifio eu harferion mewn lleoedd fel hyn fel isel iawn, fel y gwelwn yn y man.  Ond, wedi dweud hynny, ni ddylid peintio pob nafi gyda'r un brwsh, 'chwaith.  Yn wir, gwnaed adroddiad gan yr heddlu i ystusiaid Bangor yn ystod gwneud y rheilffordd yn yr ardal honno fod wyth i ddeg o fyfyrwyr coleg (Normal) a oedd yn lojio ym Mangor yn fwy o drafferth iddynt na'r oll o chwe i saith gant o nafis a gyflogid ar y lein o fewn terfynau'r ddinas ar y pryd.  Ond…nid Bangor oedd Do'ddelan!

Nafis Pont Gethin

Roedd lein y Llanrwst & Bettws-y-coed Railway wedi cyrraedd Betws yn 1868, a bu'r syniad o estyn y lein i Stiniog ym meddyliau cwmniau rheilffyrdd y cyfnod ers tro.  Y fasnach lechi oedd y prif atyniad, wrth gwrs, ond roedd potensial y fasnach deithwyr o beth oedd ar y pryd yn un o ardalaoedd mwya' poblog Gogledd Cymru yn dynfa hefyd. Byddai dyfodiad y lein hon, a'r un o gyfeiriad y Bala i'r Blaenau yn ergyd drom i'r Lein Fach.  Fel y dywedodd y Caernarvon & Denbigh Herald (CDH) ym Mai 1879, a'r cynllun bron ar orffen.. .

'The traffic of the new line will be chiefly mineral, and will be drawn from the Ffestiniog  slate quarries, the profitable monopoly so long enjoyed by the Portmadoc railway being now swept away.'    

Cymaint y galw am wasanaeth rheilffyrdd i'r dre, fel y bu cynllunia' i gael cysylltu'r Blaena' â lein y Cambrian yn Nhalsarna hefyd ar y pryd, ond ddaeth dim o'r syniad hwnnw.

Ond, lleoliad daearyddol y Blaenau oedd yr anfantais fawr i'r cynllun o'r Betws, a'r angen am arbenigedd beirianyddol yn enfawr.  Mi oedd yna gynllunia' wedi bod ar y gweill i fynd â'r lein trwy Benmachno yn wreiddiol, a'r fasnach lechi sylweddol yno, ynghyd â phoblogaeth tipyn uwch na Do'ddelan ar y pryd.  Ond, roedd y cynllun hwnnw hyd yn oed yn fwy uchelgeisiol na chynllun Dyffryn Lledr, ac yn y pen draw, pasiwyd Deddf Lywodraethol yn 1872 i ddewis y llwybr hwnnw, er mawr hyfrydwch i Ddo'ddelan.   Ac ac er colled enfawr i Benmachno….ond oedd hi, mewn difri'?

Y tamaid cynta' o newyddion yn ymwneud â chychwyniad y cynllun i estyn y rheilffordd o'r Betws a welir yw'r un yn y Cambrian News ar y 29ain o Dachwedd 1873.   Yn ôl yr adroddiad hwnnw, dyna pryd y cychwynwyd ar y gwaith ar y twnel, pan yr oedd rhwng 60-70 o ddynion yn gweithio ar y siafftia' awyru ar ochr Do'ddelan i Foel Dyrnogydd. Y contractwr gwreiddiol ar gyfer y gwaith i gyd oedd Owen Gethin Jones, nad oes raid i mi ymhelaethu ar ei orchesta', i chi, o bawb.  I'r sawl ohonoch sy' wedi trafferthu prynu, neu ddarllen fy nghyfrol ar Gethin, fe gofiwch iddo brisio'r gwaith o wneud y lein i gyd, gan gynnwys y bont aruchel a'i hanfarwolodd, a'r twnel, y stesions a phopeth am £120,000.  

Ond, roedd y graig mor galed ar Foel Dyrnogydd fel y bu raid i Gethin, heb y cyfarpar iawn ar gyfer drilio'r graig, roi gora iddi, a gorfu i gwmni rheilffordd y London and North Western Railway gyflogi dynion yn uniongyrchol i gario 'mlaen.  Bu raid prynu dril pwrpasol, a oedd wedi bod ar ddefnydd mewn twnel o dan yr Alpau i oroesi'r graig galed ar Foel Dyrnogydd.  Beth bynnag, bu helynt rhwng Gethin a'r LNWR, a thynnodd yn ôl o'r gontract fawr i gyd, gan wneud rhannau ohoni, gan gynnwys Pont Tan'rallt- Pont Gethin heddiw.

Fel yr elai'r gwaith ymlaen ar y lein, felly y cynyddodd yr adroddiada' newyddiadurol am weithgaredda'n ymwneud â'r gwaith, ac nid bob amser yn newyddion da, fel y gwelid. Roedd cyflwyno cymaint o newydd-ddyfodiaid, llawer ohonynt gyda safonau moesol digon amheus, i ardal mor grefyddol, agos at ei lle fel Do'ddelan y cyfnod yn ddim llai na chwyldro, a deud y gwir.  Cymaint gonsyrn aeloda' Llys Chwarter Sir Gaernarfon nes y bu raid penodi plismon ychwanegol i gadw llygaid ar yr oddeutu 900 o nafis, ar gyfartaledd, a weithient o fewn y gymdogaeth.

Nid yn unig yr oedd cymdeithas y plwy' yn teimlo effaith cyrhaeddiad contract y lein, roedd ffyrdd a phontydd y lle yn teimlo'r pwysa hefyd, a gorfu i'r LNWR wario ar gryfhau Pont y Llan yn No'ddelan oherwydd y drafnidiaeth drosti. Ond, wedi deud hyn, roedd ysbryd o obaith am ddyfodol llewyrchus i'r ardal yn bodoli mewn sawl man oherwydd dyfodiad y rheilffordd; cymaint felly fel y cychwynwyd ymgyrch yn y plwy' gan neb llai na Mr Williams, asiant chwarel Prins Llywelyn i gael ysbyty i wasanaethu'r ardal, ac fe addewidwyd arian gan nifer o bwysigion y dyffryn tuag at ei chodi a'i chynnal.

"Mae dynion o bob man yn dod yma i gael gwaith ar y rheiffordd" meddai un adroddiad yn y Cambrian News, gan gyfeirio hefyd at y tywydd difrifol a ddioddefwyd ar y pryd. "Mae'r nafis wedi'u gorfodi i roi gora' i'w gwaith ers dyddiau oherwydd y glaw.  Mae nifer ohonynt ar fin newynnu" meddai'r gohebydd yn ei adroddiad Saesneg, ac mewn dewis anffodus o eiriau, "they are a class of people that do not lay anything by for a rainy day."  

Aiff ymlaen yn bregethwrol gan obeithio iddynt ddysgu gwers o hyn, ac i sobrwydd ac nid y ddiod gadarn reoli yn y dyfodol.  Mor ddychrynllyd o naïf oedd y gohebydd hwnnw.

- - - - - - - - - 

Y tro nesa: prinder llefydd i'r nafis fyw, a'u harferion yfed y ddiod gadarn!
 

Cyfaill Cywir: Rhan Olaf Hanes Gethin, adeiladwr y bont

Dros y blynyddoedd, dioddefodd Gethin lawer o brofedigaethau ei hun. Collodd ei wraig ddwy flynedd cyn cychwyn ar ei waith ar y bont, ac roedd wedi profi tristwch gweld nifer o’i ddeg o’i blant yn mynd o’i flaen hefyd. Roedd anlwc yn ei ddilyn yn rheolaidd.

----------------------------------------------------------------------------------------------
Tybed oedd ei gydwybod yn ei bigo pan gyfansoddodd yr englyn arwyddocaol hwnnw, rywdro wedi achos Hari Ddu?

O Dduw doeth, o maddau Dad – fy mhechod,
Sy’n fy meichio’n wastad;
A gyr im win dy gariad
Nes caf yn hyn ysgafnhad.

Mae’n debyg iddo benderfynu ei fod wedi cael ateb i’w gri cyn mynd i’r orsedd fawr ‘na uwchben, pan gyfansoddodd gerdd, yr olaf iddo’i chyfansoddi, mewn ffaith, a darllenwyd hi yng nghapel Bethania ddydd ei angladd. Dyma un pennill ohoni:

‘Rôl imi gael maddeuant
Nid chwerw yw marw i mi,
Ond porth i orfoleddu,
Mae ‘mhen uwchben y lli.

Bedd Gethin; mynwent Eglwys Sant Tudclud

 

Ar y 29 o Ionawr 1883, ffarweliodd Gethin â’r fuchedd hon, ac mae’n dyb a welwyd angladd mor fawr
ym Mhenmachno cynt na chwedyn, gyda channoedd o bobl o bob rhan o Gymru’n bresennol. Cafwyd geiriau o deyrnged iddo yn yr angladd gan ei fab-yng-nghyfraith ei hun, y Parchedig Edward Humphreys. Ond ymysg y geiria o glod megis ‘Hyfforddwr gonest’, darbodwr gofalus, ‘haelioni Cristnogol’ ‘cymydog caredig' a ‘chyfaill cywir’ cynhwysai’r Parchedig Humphreys ambell frawddeg sy’n anghyson eu cynnwys, ac yn britho’r deyrnged yma ac acw. Meddai:

Pan y mae y cyhoedd ar y dydd difrifol hwn yn mynd dros fywyd yr ymadawedig, cymerant i ystyriaeth yr egwyddorion sydd yn rhedeg drwyddo, yn hytrach na manylu ar bob symudiad a digwyddiad oedd yn ei nodweddu

Roedd hefyd yn feirniadol o’r cyhoedd am fod, a dyfynnaf:

Yn rhy gyfyng i’r cymeriad ddatblygu yn llawn, ac nid oes ond goleuni dydd y farn a’i dengys yn ei liw priodol, pryd arall y mae ysbryd plaid yn pardduo enw glân y bardd, a gofynir blynyddoedd o amser i olchi ymaith y lliw tywyllodrus sydd yn cuddio y gwir gymeriad...

-------------------------------------------------------------------------------------------------
Ym marwolaeth Gethin, collodd Benmachno un o’r cymeriadau amlycaf a gododd y plwy’ erioed, a daeth neb o fewn cyrraedd dilyn ôl ei droed ers hynny. Roedd ei gyfraniad i fywyd cymdeithasol a gweithfaol y plwy’, a Dyffryn Conwy yn amhrisiadwy, ac fel y canodd ei gyfaill Gwilym Cowlyd wedi ei farw:

Awenydd annwyl huna – enir byth
Neb leinw’r bwlch yma.

Oedd, roedd yn golled enfawr i lawer. Ond yn ei gell unig yng ngharchar Wormwood Scrubs, roedd ‘na un creadur bach o Gymro yn hollol ddiarwybod am farw Gethin, ac yntau wedi treulio wyth mlynedd dan glo erbyn hynny, a heb dderbyn ymweliad, na gair gan deulu na chyfoedion ers amser maith.  Yn sicr, ni fyddai hwnnw wedi colli’r un deigryn o gael y newyddion. 

Ond, er yr hyn a sibrydwyd am ei feiau dros y blynyddoedd, ac er yr hyn ddatgelwyd gen i yn fy nghyfrol ‘Owen Gethin Jones ei fywyd a’i FEIAU’, dwi’n gobeithio, rhyw ddydd, y gwel Cyngor Cymuned Penmachno yn dda i ddadorchuddio plac, neu gofeb gyffelyb iddo, er cof am ei gyfraniad helaeth i ddiwylliant y fro. 

Mewn ffaith, oherwydd diflaniad llawer o eiriau ar ei garreg fedd, mae plac newydd wedi ei osod arni. Mi faswn yn hoffi’n arw arw credu fod gennyf ran yn dylanwadu ar y cyngor plwy’ yn hyn o beth.  Am y pethau Da a wnaeth yn ei gynefin, mae Gethin yn haeddu hynny.      
- - - - - - 

(Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn 43, 2024 Rhamant Bro, cylchgrawn Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog, yn dilyn sgwrs roddais iddyn nhw) 

Mae'r hanes yn llawn yn y gyfrol yma >

  

Hari Ddu -Rhan 4 Hanes Gethin, adeiladwr y bont

Ar ddiwedd y darn diwethaf mi soniais am un o weithwyr y bont, a garcharwyd am 15 mlynedd... dyma barhau'r hanes hwnnw.

Mae Tyddyn Cethin, cartre’ Gethin Jones, yn sefyll nid nepell o safle’r drosedd, Bryn Golau, Penmachno, lle trigai Henry Jones, un o Gerrigceinwen, Ynys Môn yn wreiddiol, a’i wraig, Anne, a’i blant. Byddai Henry, neu ‘Hari Ddu’ yn ôl ei ffugenw, wedi bod yn cyhuddo’i wraig o fod yn anffyddlon iddo ers tro, a helyntion rhyngddynt yn aml o’r herwydd.  Beth bynnag, i dorri stori hir yn fyr, roedd plismon y pentra wedi cael ei alw i fyny i’w cartre’ ar fwy nag un achlysur i dawelu’r dyfroedd.  

Bryn Goleu

Wedi dod adre’ o’i waith ar y bont yn ddirybudd un pnawn, aeth Hari Ddu o amgylch y pedair tafarn ym Mhenmachno, a llenwi’i fol â’r ddiod gadarn. Erbyn amser cau, roedd yn feddw gaib, a chychwynnodd yn sigledig ar y daith filltir o hyd i fyny i Fryngola’. Pan gyrhaeddodd ei gartra, roedd y drws wedi’i gloi, a llais dyn i’w glywed oddi mewn. Yn ei gyflwr meddw, ciciodd Hari’r drws i lawr, gan feddwl rhoi curfa i garwr slei ei wraig. Ond wedi cael mynediad, ei dad-yng-nghyfraith oedrannus, Owen Griffith, oedd wedi dod i warchod ei ferch rhag cael curfa gan Hari oedd yno. Aeth yn ffrwgwd yn syth, a Hari’n dyrnu a chicio’r hen ŵr.  Beth bynnag, llwyddodd ei dad yng nghyfraith i ddianc am adra.  Ond ymhen wythnos roedd Owen Griffith yn farw wedi’r gam-driniaeth o ddwylo a thraed Hari Ddu.

Ymhen ychydig amser, yn Llys y Goron, Caernarfon, cyhuddwyd Henry Jones- Hari Ddu - o ddynladdiad. Roedd Hari’n amddiffyn ei hun yn erbyn y cyhuddiadau.  Yn ystod yr achos gwnaeth y diffinydd ‘ddatganiad syfrdannol’ yn ôl adroddiadau yn y wasg Gymraeg, megis Y  Faner, Y Genedl Gymreig a’r Herald Cymraeg, am anffyddlondeb ei wraig - a dwi’n dyfynnu rŵan – gyda gŵr adnabyddus o Benmachno.  Gan fod Gethin mor uchel ei barch, yn amlwg, ni feiddiai’r un ohonynt ei ddinoethi’n gyhoeddus.  Ond wrth ddarllen papurau wythnosol Cymreig a gyhoeddwyd yn Saesneg, megis y North Wales Chronicle, a adroddai am yr achos, fe enwyd Owen Gethin Jones fel y Romeo hwnnw.  

Ategwyd yr amheuon am anffyddlondeb Ann ei wraig, a’r cysylltiad â Gethin, pan ddywedodd Hari yn y llys amdano’n deffro o drwmgwsg un noson, gan glywed lleisiau’n dod o hen dŷ gwag drws nesa.  Wrth weld nad oedd Ann yn gorwedd wrth ei ochor, aeth i lawr y grisiau, a sylwi nad oedd yn y stafell fyw ‘chwaith. Aeth allan trwy’r drws i weld pwy oedd bia’r lleisia’n dod o’r tŷ gwag, a daeth ei wraig i’w gyfarfod allan o’r adeilad. Fel y datgelodd Hari i’r llys, dyma eiria Ann wrtho: 

“Cer i dy wely Hari bach, rhag ofn i rywun dy weld yn dy grys nos, does na ddim byd yna wsti”  

Ia, rhag ofn i rywun ei weld yn ei grys nos, am un ar ddeg yr hwyr, ganol gaea’ mewn llecyn anghysbell fel Bryngolau, heb fath o lwybr yn mynd heibio’r lle, a hithau fel bol buwch o dywyll!

Yn ddigon naturiol, cododd chwilfrydedd Hari, ac aeth ymlaen i mewn i’r tŷ gwag, gan glywed sŵn esgid yn crafu yn y simna’. Pwy oedd yno’n cuddio ond y dyn uchel ei barch yn y gymdogaeth – ia, dyna chi, - Owen Gethin Jones. Ac nid yn y simna’n chwilio am ‘slumod, nac yn arolygu’r gwaith plastro oedd o, am wn i.

Simdda Bryn Goleu

Bu raid galw plismon y pentre’ i fyny i Fryngolau yn oriau mân y bora i dawelu’r dyfroedd, a Gethin wedi’i heglu hi am adra.

Yn y llys yng Nghaernarfon, er ei holl ymdrechion i geisio cyfiawnhau’r rhesymau dros yr ymosodiad ar ei dad-yng-nghyfraith, cafwyd Hari’n euog o ddynladdiad, a charcharwyd o i lafur caled am 15 mlynedd. Yn amlwg, doedd yr ymadroddiad crime of passion yn golygu dim y cyfnod. Mae hanes ei gyfnod yn y gwahanol garchardai yn fy meddiant, a thrist iawn oedd deall nad oedd Hari wedi cael cysylltiad o gwbl â’i wraig a’i 4 plentyn wedi hynny. 

Hari Ddu yn y carchar

Y rhagrith mawr ynglŷn â hanes y cyfnod anodd hwn i Gethin yw’r modd yr adroddwyd hanes yr helynt, a chofnodion am drosedd a threial Hari Ddu ym Mrawdlys Caernarfon ym Mawr 1875. 

Ym mhapurau wythnosol y cyfod, megis Baner ac Amserau Cymru, Y Genedl Gymreig, Yr Herald Cymraeg a phapurau eraill Cymraeg eu hiaith, ni enwyd Gethin Jones o gwbl, na’i ran fel un oedd wedi cyfrannu i’r rheswm dros ymosodiad a achosodd farwolaeth ei dad-yng-nghyfraith. 

Yr unig awgrym a gofnodir yn y wasg Gymraeg am ran Gethin yn yr achos, ac anffyddlondeb ei wraig yw a dyfynnaf – “gyda gŵr amlwg o’r pentref.” 

A dyna ragrith y wasg Gymreig ar y pryd. Oherwydd i Owen Gethin Jones fod yn ddyn mor flaenllaw yn y gymdeithas lenyddol a chrefyddol y cyfnod, ni feiddiai’r un golygydd fentro i’w enw gael ei grybwyll yn ymwneud â’r achos. 

Mewn cyfnod pan oedd mwyafrif llethol o drigolion pentrefi a threfi Cymru yn uniaith Gymraeg, dim ond lleiafrif bychan o’r boblogaeth a darllenai golofnau’r Carnarvon & Denbigh Herald a’r Cambrian News, y  North Wales Chronicle a’r papurau newyddion a argraffwyd yn yr iaith fain. Ac yn y papurau hynny yr enwid y Romeo hwnnw fel Owen Gethin Jones.
- - - - - - - - -

 Y TRO NESA'- Rhan olaf hanes Gethin, Dyn y Bont

 (Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn 43, 2024 Rhamant Bro, cylchgrawn Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog, yn dilyn sgwrs roddais iddyn nhw) 

 

Helyntion Adeiladu Pont Gethin

Rhan 4 hanes Owen Gethin Jones

Yn ei anterth, cyflogid dros 1,100 o weithwyr yn gyfan gwbl ar y cynllun dros gyfnod y gwaith rhwng 1874 ac 1879. Oherwydd i’r chwareli lleol gyflogi rhai miloedd tua’r un amser, roedd prinder gweithwyr lleol yn golygu ei bod yn orfod ar y contractwyr ar y gwaith gyflogi nafis o bob rhan o Brydain ac Iwerddon. 

Oherwydd natur afreolus llawer o’r nafis hyn, roedd yr ardal wedi ei newid i le tebyg i’r gorllewin gwyllt dros gyfnod y gwaith mawr. Byddai’r tai potas yn yr ardal yn gwneud busnes mawr, a’r nafis yn gwario pob dima’ a enillwyd ar y ddiod feddwol, a thrigolion agos at eu lle Dolwyddelan yn gorfod diodde’ meddwdod, cwffio a thor-cyfraith yn rheolaidd. 

Gweithwyr Pont Gethin

Yng nghysgod y bont yr oedd Gethin a’i griw yn gweithio arni, roedd tafarn, a elwid yn Fish Inn, oedd yn fan cyfarfod rheolaidd gan y nafis. Ac oherwydd oriau agor y dafarn honno, sef chwech o’r gloch – na, nid gyda’r nos, ond yn y bore, roedd nifer o’r nafis yn chwil yn cyrraedd y gwaith ar y bont, yn uchel uwchben afon Lledr, a hynny’n fater o gonsyrn i Owen Gethin Jones. Roedd yn trefnu ambell steddfod fechan, neu gyfarfod llenyddol ar bwys y bont ar gyfer y nafis, a cheir adroddiadau yn y wasg amdano’n cynnal un ym mis Ionawr un flwyddyn.  Ond dwi’n dal i ddeud y byddai fil gwell gan y nafis fod yn eistedd yn yfed cwrw o flaen tanllwyth o dân yn y Fish Inn na chael eu trwytho mewn diwylliant Cymraeg ar fore rhynllyd o Ionawr. 

Ond mi gafodd Gethin syniad un diwrnod, a phrynu’r dafarn, a llosgi’r drwydded. Roedd yn argyhoeddedig mai dyna oedd y can punt gorau iddo wario ar y gwaith, ac ni chafodd drafferth gyda gweithwyr meddw wedi hynny, a chwblhawyd contract Pont Gethin ar amser. 

 

Ond eto, oherwydd prinder gofod, rhaid gadael y rhan hon o hanes Gethin, gan geisio egluro ystyr teitl fy llyfr ‘Owen Gethin Jones, ei fywyd a’i feiau.’ Rwyf wedi bras gyfeirio at ran o’i ‘Fywyd’, ond beth am ei Feiau?  

Do, fe wnaeth sawl gelyn iddo’i hun trwy amryfal ffyrdd. Er iddo fod yn Gymro i’r carn, a’i achau’n mynd yn ôl i wreiddiau’r Esgob William Morgan ym Mhenmachno, a hwnnw’n hawlio perthynas â llinach tywysogion Gwynedd o’r 12fed ganrif, roedd Gethin, fel gŵr busnes, yn arddel Torïaeth, yn hollol groes i Ryddfrydiaeth y mwyafrif llethol o drigolion Penmachno a Dyffryn Conwy’r cyfnod. 

Byddai adroddiadau yn y wasg yn aml amdano’n mynychu cyfarfodydd gyda’r Torïaid a chrachach bonedd y Dyffryn. Doedd hynny ddim yn ei anwylo tuag at y chwarelwyr lleol yn sicr.  Cafodd ei gyhuddo gan drigolion Penmachno o arall-gyfeirio’r ceffyl haearn o ddyffryn Machno, a’r llewyrch fyddai’n dod yn ei sgîl, gan gyfeirio’r lein drwy Ddyffryn Lledr a Do’ddelan. Ond doedd gan y creadur ddim rhan yn y penderfyniad hwnnw- cwmni rheilffordd L.N.W.R oedd yn gyfrifol am hynny. Ond Gethin gafodd y bai. Mewn oes, ac ardal mor ddirwestol â Phenmachno’r cyfnod, er iddo arddel dirwestiaeth am gyfnod, roedd yn hoff o godi bys bach yn achlysurol, ond yn sleifio’i mewn i’r tafarnau drwy’r drws cefn. Doedd hynny ddim yn plesio swyddogion a’i gyd- aelodau’n nghapel Bethania’r Wesleaid yn y Llan o gwbl.

Ond roedd un rheswm arall i’w gyfoedion lleol droi yn ei erbyn, a hwnnw’n rheswm dilys dros ben, fel y cewch weld.  Yn ystod un o fy nifer fawr o ymchwiliadau i hanes fy mhlwy genedigol, mi ddois ar draws hanes dyn-laddiad ym Mhenmachno yn Chwefror 1875,  a’r gwaith ar y lein yn ei anterth. Hanes am un o weithwyr codi’r bont, a garcharwyd am 15 mlynedd am y drosedd,  a welais ym Maner ac Amserau Cymru.

Wrth wneud ymholiadau o amgylch y pentre’ doedd neb arall o Benmachno’r adeg hynny wedi clywed am yr hanes. Roedd y stori wedi’i chladdu’n gyfleus gan gymdeithas gul yr 1870au, cyfoedion Gethin, rhag codi cywilydd ar y gymuned, efallai...

- - - - -

TRO NESA: Hanes dadleuol Hari Ddu 
 

Owen Gethin Jones, Rhan 3

Yn 1861 roedd Gethin wedi derbyn y sialens i wireddu cynllun Spooner, pennaeth Rheilffordd Gul Ffestiniog i greu tramffordd 3½ milltir o hyd i gario llechi chwarel Rhiwbach, uwchben Cwm Penmachno, i gyfarfod â thrên bach Ffestiniog oedd yn cychwyn am harbwr Porthmadog yn sgwâr Diffwys ym Mlaenau Ffestiniog.  

Ond doedd y contractau hyn i gyd yn ddim i gymharu â’r gwaith mwyaf y bu i Gethin ymgymryd ag o, sef i ehangu’r rheilffordd oedd wedi cyrraedd Betws-y-coed i gyfeiriad Blaenau Ffestiniog yn 1868, a’r fasnach cario llechi oedd ar gael yn y Blaenau, heblaw’r potensial o gludiant teithwyr o’r boblogaeth fawr honno ar y pryd.  Roedd dau gynllun ar gyfer y lein wedi cael eu hystyried – y cyntaf i fyny Dyffryn Lledr, trwy Ddolwyddelan i’r Blaenau. 

Pont Tanyrallt, neu Bont Gethin i roi ei henw mwy cyffredin

Golygai hynny oroesi daeareg anodd iawn trwy’r dyffryn, a thorri twnnel dwy filltir a chwarter o hyd – yr hiraf yng Nghymru – trwy Foel Dyrnogydd i’r Blaenau. Roedd yr ail gynllun yn fwy o sialens na hynny hyd yn oed, wrth geisio goresgyn llawer o broblemau ar y llwybr i Gwm Penmachno, a thwnnel arall, tua dwy filltir a chwarter eto drwy’r mynydd o’r Cwm i’r Blaenau.

Wedi cryn drafod, penderfynwyd yn y diwedd ar gynllun Dyffryn Lledr, a chroesawodd cwmni’r London & North Western Railway (LNWR) i ymgymerwyr gynnig prisiau am yr holl waith. Roedd cwmni Gethin yn un a gynigiodd am wneud y gwaith o osod y traciau, codi gorsafoedd, agor twneli  a siafftiau o amrywiol faintioli, a chodi pontydd ar y daith. 

Gan gofio iddo gwblhau gwaith digon anodd, ond proffidiol, gyda thramffordd Rhiwbach, am £14,000, roedd Gethin yn ffyddiog y gallai wneud puntan neu ddwy, neu fwy o’r contract fwyaf a fu erioed yn yr ardal. Roedd wedi cytuno i wneud yr holl waith am £120,000, ond roedd ychydig o drafferthion i’w hwynebu. Yn ôl gofynion y cwmni rheilffordd yr LNWR, roedd Gethin wedi rhoi amcan bris am osod trac cul o’r Betws i’r Blaenau, a fyddai’n ymuno â lein gul Rheilffordd Ffestiniog yn y dre’ honno.  

Ond, newidiodd y cwmni rheilffordd ei feddwl, gan benderfynu ar drac lled safonol, neu’r standard gauge, a dyna ddechrau dadl chwilboeth rhwng y ddwy ochr. Diwedd y gân oedd i’r LNWR gytuno i wneud y rhan fwya’ o’r gwaith ei hun, a Gethin i wneud gwaith arbenigol arall ar y lein. Un o’r tasgau mawr hynny oedd i godi traphont – viaduct – yn Nhanyrallt, rhwng Betws a Dolwyddelan, pont a gychwynwyd arni yn 1874 ac a gwblhawyd yn 1878. Oherwydd ei ymroddiad a’i allu adeiladol, roedd, ac mae’r bont yn gampwaith o adeiladwaith, yn chwarter milltir o hyd, gyda saith bwa anferth yn croesi rhan greigiog, wyllt o’r afon Lledr.

Roedd cynllun tramffordd Rhiwbach i’r Blaenau, a gostiodd £14,000 wedi dod ag elw da i’r cwmni. Ond roedd y pris o £120,000 a gynigwyd gan Gethin i wneud yr holl waith o godi‘r lein rhwng Betws a’r Blaenau ymhell o fod yn ddigon. 

Costiodd y gwaith i dyllu’r twnnel mawr rhwng Blaenau Do’ddelan a Blaenau Ffestiniog fwy na hynny’n unig, ac roedd y bil am y gwaith i gyd dros £250,000 yn y diwedd. Felly, roedd gan Gethin le i ddiolch am y ffrae rhyngddo â’r cwmni rheilffordd, neu mi fyddai wedi bod yn fethdalwr yn sicr. 

Ond y gwaith ar y bont oedd ei gampwaith o. Pont a’i hanfarwolwyd – pont a elwid hyd heddiw yn Bont Gethin, er parch a chlod i’r ymgymerwr o Benmachno a’i griw o nafis.  Mae sawl stori’n ymwneud â chyfnod codi Pont Tanyrallt – ei henw swyddogol, sydd yn cyfleu’r cyfnod, a’r cyffro oedd yn rhan o’r oes wyllt honno yn hanes Dyffryn Ledr. Newidiwyd cymuned grefyddol, agos at ei lle fel Dolwddelan dros gyfnod y contract mawr o godi’r lein. 

- - - - - - - - 

TRO NESA: hanes adeiladu'r bont

(Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn 43, 2024 Rhamant Bro, cylchgrawn Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog, yn dilyn sgwrs roddais iddyn nhw) 
 

Owen Gethin Jones, Rhan 2

Ail ran cyfres Gethin Jones- y dyn a adeiladodd Bont Gethin 

Fel rhyw bwt o hanesydd lleol, yr hyn ’dwi’n fwya’ diolchgar i Gethin Jones ydi am ei ran yn cofnodi nifer fawr o hanesion lleol ei fro ei hun, Penmachno, a Dolwyddelan, Ysbyty Ifan, a’r ardaloedd o amgylch. 

Mi sicrhaodd Gethin roi llawer o’r cofnodion hynny i lawr ar ddu a gwyn, ac wedi ei farw yn Ionawr 1883, aeth ei gyfaill mynwesol Gwilym Cowlyd ati i gyhoeddi’r gyfrol arbennig dan y teitl ‘Gweithiau Gethin’, sydd fel aur Meirion o brin bellach. Nid yn unig yn drysor ar hanes lleol, ceir yn y llyfr lawer o farddoniaeth Gethin a phytiau eraill. Yn ei ddarnau hynod werthfawr o hanes lleol, mae Gethin wedi cynnwys llawer o wybodaeth a fyddai wedi mynd i ddifancoll oni bai am ei athrylith. Sicrhaodd i haneswyr y dyfodol nifer fawr o gofnodion hynod ddifyr ar ffordd o fyw ei ddyddiau ef, a chyfnodau ei  gyndeidiau o’i flaen. 

Un cofnod a ddefnyddir heddiw gan haneswyr lleol a chenedlaethol, wrth drafod clefydau a heintiau’r dyddiau fu, yw hwn o’r Gweithiau, gyda diolch i gofnod a drosglwyddwyd i Gethin gan ei gyndadau:

1705-06: Y Frech Wen yn lladd tros dri ugain o bobl Penmachno mewn pedwar mis ar ddeg.

Cofnod difyr oedd yr un am 1815 sydd yn adrodd am effaith dyfodiad y Diwygiad crefyddol cyntaf i Benmachno, a’r darlun lliwgar canlynol o ddigwyddiad pwysig arall yn hanes y pentre’. Dyfynnaf: 

Adfywiad mawr ar grefydd am y tro cyntaf yn y plwyf, a Robert Hughes, Ysgotland street yn holldi ei glocsiau wrth orfoleddu ym Mhen Llech...

Mae nifer fawr o enghreifftiau tebyg yn y gyfrol, gyda diolch i Owen Gethin Jones. Ond rhaid brysio ‘mlaen.

Efallai gwell rŵan fyddai imi gyfeirio ychydig at ei ran fel ymgymerwr pwysig yn y 19 ganrif. Yn ei anterth, dywedir iddo gyflogi cannoedd o weithwyr ar ei amrywiol gytundebau dros y blynyddoedd, ac yn gyflogwr da yn ôl pob sôn. Roedd wedi dod i amlygrwydd ers canol y ganrif honno, gan godi ffatri wlân newydd yng ngwaelod plwy Penmachno. Bu iddo ymuno gyda’i frawd yng nghyfraith, Owen Jones, Glasgwm Hall, ac yn ddiweddarach ymunodd ei fab, Owen Jones arall, fel pensaer i’r cwmni. 

Daeth y cwmni’n gyfrifol am sawl prosiect cyffrous yn yr ardal, gan gynnwys yr ysgol wladwriaethol yn Llan Penmachno, gorsaf reilffordd Betws-y-coed yn 1868 a’r eglwys newydd yn y Betws.  Mae un stori leol, adnabyddus am Gethin parthed ei waith ar y ddau gontract mawr ym Metws-y-coed. Dywedir iddo wneud elw da ar gynllun y stesion yn y Betws, a chanmoliaeth fawr iddo am safon y gwaith. 

Ond tra gwahanol oedd yr ymateb ar ôl gorffen y gwaith cymhleth o godi’r eglwys newydd, urddasol yng nghanol y pentre’. Bu iddo wneud colled ariannol wrth weithio ar yr eglwys, oherwydd iddo is-brisio’r dasg enfawr o gwblhau codi’r adeilad a fyddai’n fan addoli newydd i eglwyswyr y pentre’. 

Cymaint ei ddicter o golli arian ar y gwaith hwn fel, yn ôl yr hanes, bob tro y byddai’n teithio ar ei gar a cheffyl heibio’r eglwys, byddai’n troi ei ben i gyfeiriad yr orsaf reilffordd, sydd union ar draws y ffordd i’r eglwys, rhag ei atgoffa o’i golled ariannol yn codi man addoli Eglwys Loegr.
- - - - - - - - 

(Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn 43, 2024 Rhamant Bro, cylchgrawn Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog, yn dilyn sgwrs roddais iddyn nhw) 

Gethin: Dyn y Bont

Cyfres newydd, am Owen Gethin Jones, y dyn a adeiladodd Pont Tan-yr-allt (pont a elwir heddiw yn Bont Gethin) i gludo rheilffordd Dyffryn Conwy dros Afon Lledr i Stiniog.

(Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn 43, 2024 Rhamant Bro, cylchgrawn Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog, yn dilyn sgwrs roddais iddyn nhw)

Wrth i mi gyflwyno testun fy llith, efallai i ambell un gwestiynu pa gysylltiad sydd rhwng Gethin â dalgylch y cylchgrawn hwn? Yn syml, bu iddo gyfrannu’n helaeth, mewn mwy nag un ffordd, tuag at ddatblygiad Blaenau Ffestiniog ar amser tyngedfennol o hanes y dref. Onid ei gwmni ef a sicrhaodd bod chwarel Rhiwbach yn cael ei chyflenwi gyda thramffordd i gario’i llechi dros dair milltir o hyd o’r chwarel honno bob cam i Ddiffwys yng nghanol y dref? Onid cwmni’r gwrthrych hwn a sicrhaodd bod traphont (viaduct) ysblennydd, a enwir ar ei ôl - Pont Gethin – yn cael ei chodi dros ran beryglus o Afon Lledr, a chyfrannu tuag at y wyrth o weld y rheilffordd yn cyrraedd y Blaenau yn 1875?

Felly, rhaid cytuno bod ei gyfraniad tuag at gysylltu’r ardal hon gyda gweddill dyffrynnoedd Lledr a Chonwy, a gweddill Prydain a’r byd wedi bod yn enfawr, a diolchwn iddo am hynny. Ond hefyd rhown sylw i fro enedigol OGJ, Penmachno.

            -----------------------------------------------------------------

Dros y canrifoedd, bendithiwyd Penmachno â rhestr faith o enwogion o fri a fagwyd yn y plwy’.  Pa Gymro, neu Gymraes gwerth eu halen nad ydynt yn gwybod mai o fewn ei ffinia’ y ganed y gŵr sy’n cael ei gydnabod gan nifer fawr o haneswyr fel yr un a gyfrannodd gymaint i sicrhau ein bod yn dal i siarad yr hen iaith annwyl hon. Ia, yr Esgob William Morgan, o Dŷ Mawr Wybrnant wrth gwrs, a gyflawnodd y gymwynas fawr o gyfieithu’r Beibl i’r Gymraeg. Ym Mhenmachno hefyd y ganed sawl un adnabyddus arall, yn eu mysg y beirdd Huw Machno, a William a Rhisiart Cynwal, ac, yn nes i’n cyfnod ni John Ellis Williams, y dramodydd a’r dychanwr; Richie Tomos, y tenor annwyl, ac Euryn Ogwen Williams, un o brif sylfaenwyr S4C.  Ond yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, ymysg torreth o feirdd a llenorion a fagwyd yno’r ganrif honno, safai un gŵr ben a sgwydda’ uwch y lleill – gŵr y bu ei ddylanwad yn uchel iawn yng nghymdeithasa’ Dyffryn Conwy a thu hwnt y cyfnod hwnnw – Owen Gethin Jones.

Fe’i ganed ar y 1af o Fai 1816 yn fab i Owen a Grace Jones, Tŷ’n -y-cae.  Fel arfer yr oes honno, bedyddiwyd y mab hynaf ar ôl y tad, felly doedd dim enw canol iddo ar ei fedydd, dim one Owen plaen! Mabwysiadodd yr enw Gethin wedi ei urddo yn Eisteddfod Caernarfon 1862.  Roedd gwreiddiau’r teulu, ar ochr ei dad, yn mynd yn ôl trwy deulu’r Esgob William Morgan, a thrwy hynny i goeden achau Hedd Moelwynog a phymtheg llwyth Gwynedd. Fel y gwelwch, roedd gwreiddiau urddasol iawn gan Owen Gethin, ac ymfalchiai yn fawr yn ei achau hanesyddol.  Roedd Owen Jones, ei dad, yn ŵr busnes prysur iawn yn ei ddydd, fel  tyddynwr, Saer Maen a thirfeddiannwr pwysig.. Felly, roedd cefndir Gethin yn ymwneud gydag adeiladu, ac uchelgais i fynd ymlaen yn y byd.
Wedi priodi ag Anne Owen, Coetmor, Dolwyddelan, ymgartrefodd y ddau yn nhyddyn y Dolydd, Penmachno, ac yno ganed saith o blant iddynt. Yna symud i fyw i Dyddyn Cethin, fferm o thua 82 erw ar y pryd, lle y bu’n brysur yn gwneud llawer o waith o godi tŷ newydd ac adeiladau newydd o’i amgylch, a gwella safon y tir.

Gan mai erthygl yn cyflwyno darlun o ŵr oedd yn athrylith yn ei ddydd sydd yma, bu raid imi dorri ambell gornel wrth drafod ei hynt a’i helynt. Byddai‘r cylchgrawn cyfan ddim cweit digon i bortreadu’r bardd, hanesydd ac adeiladydd enwog o Dyddyn Cethin, Penmachno yn llawn, coeliwch fi.

Pan benderfynais gyhoeddi cofiant iddo yn y flwyddyn 2000, mi ddewisais y testun ‘Owen Gethin Jones, Ei Fywyd a’i Feiau’ ar y gyfrol. Ac oedd, roedd ‘na reswm da am yr enw, fel y clywch yn nes ymlaen.  Daeth Owen Gethin yn adnabyddus iawn drwy Ddyffryn Conwy, a phellach, yn ystod y 19 ganrif fel adeiladydd o fri, ac yn gyfrifol am nifer o gontractau, dros ogledd Cymru, ac yn cyflogi nifer o weithwyr. Roedd hefyd yn fardd uchel ei barch ymysg y gymdeithas lên yn y dyffryn, ac yn cyfri’ enwogion megis Trebor Mai a Gwilym Cowlyd, o Lanrwst yn gyfoedion a chyfeillion agos iddo. Y tri yma fu’n gyfrifol o sefydlu Arwest Glan Geirionnydd, gŵyl lenyddol, flynyddol, ar lan y llyn o’r un enw uwchben Trefriw gyfagos, yn 1863.  Sefydlwyd yr Arwest yn benna’ fel protest yn erbyn sefydliad swyddogol yr Eisteddfod Genedlaethol, oherwydd i’r brifwyl fod yn rhy Seisnig ei naws yr adeg honno.  Bu’r Arwest yn boblogaidd iawn, gyda’i seremoniau a’i gorsedd ei hun, a barhaodd tan y 1920au cynnar. Ymysg rhai eraill a ystyriwyd eu hunain yn gyfeillion i Gethin oedd Ceiriog, Clwydfardd a Gwalchmai, beirdd o fri eto.

I'w barhau...

 

Beddau Gwŷr Ardudwy- Rhan 7

Rhan olaf cyfres fer, am safle hanesyddol ym Mro Ffestiniog. Erthygl a sgwennais ar gyfer cyfnodolyn Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog yn 2019, sef Rhamant Bro. 

Mae’r potensial o ddarganfod olion a chreiriau o gyfnod yn mynd yn ôl canrifoedd ar safle Beddau Gwŷr Ardudwy yn aruthrol. Onid yw hyn yn rheswm da i fudiadau a sefydliadau sy’n ymwneud ag archeoleg a hanes Cymru ddod at ei gilydd i wneud arolwg lawn o’r safle, gan ddefnyddio’r holl offer a thechnoleg fodern sydd ar gael y dyddiau hyn?  

Mae’n ddyletswydd ar sefydliadau sy’n cael eu hariannu gan ein Senedd yng Nghaerdydd, o arian y trethdalwyr, i fynd ati i gloddio’r beddau. Wrth wneud hynny, cawn ninnau, bobol Cymru atebion i’r holl gwestiynau sydd wedi eu gofyn am Feddau Gwŷr Ardudwy a mannau hanesyddol eraill.  

A dim ond un safle hanesyddol ydi hwn, ymysg dwsinau yn yr ardal hon yn unig sy’n galw allan am astudiaeth o’r fath. Tra’n ymchwilio i hanes y safle hon, sydd â’i gwreiddiau’n ddwfn yn hanes ein cenedl, a’i chwedleuon hynafol, mi fûm yn holi’r sefydliadau sydd i fod yn gyfrifol am henebion a safleoedd hanesyddol Cymru am wybodaeth. Mi ges ateb cwrtais iawn gan ferch o swyddog gyda Cadw, â’m hysbysodd fel hyn – 

‘Annwyl Ms Parry Williams. Mae’r Comisiwn Henebion Cymru a’r Ymddiriedolaeth Henebion Archeoleg Gwynedd yn cadw archifau, felly awgrymaf eich bod yn cysylltu â hwy. Yn anffodus, nid oes gan Cadw cofnod o heneb o’r enw Beddau Gwŷr Ardudwy.’
Alyson Evans.

Mi atebais yn ddigon cwrtais, chwara’ teg, fel hyn – 

‘Annwyl Mr Evans,  Diolch am eich ymateb, Yn gywir Vivian Parry Williams (Mr).

Beth bynnag, onid yw’n siomiant deall nad yw CADW, sefydliad sy’n gyfrifol o nifer fawr o safleoedd ac adeiladau hanesyddol Cymru wedi clywed am un o safleoedd enwocaf ein llên-gwerin? 

Mae safleoedd 8 abaty Cymreig wedi ei nodi gan Cadw, gyda llaw, ond o gywilydd i’r sefydliad, nid oes sôn am Abaty Cwm-hir, lle gorwedd corff ein tywysog olaf, Llywelyn ap Gruffudd, y Llyw Olaf.  Wrth gwrs, nodir 40 o gestyll, y cyfan, am wn i, o symbolau o orthrwm, ond dim gair am Feddau Gwŷr Ardudwy a llawer safle arall o bwys i ni Gymry.

Mae gwaith mawr wedi’i wneud i ddarganfod hanes ein darostyngiad fel cenedl gan archeolegwyr a haneswyr dros y blynyddoedd yn y cestyll Normanaidd, arwyddion o’r darostyngiad hwnnw! Cywilydd arnom am beidio hawlio’r hyn mae English Heritage mor falch o wneud ar ran eu pobl yn Lloegr.

- - - - - 

(*Rhan 1 y gyfres) 

Beddau Gwŷr Ardudwy- Rhan 6

Cafwyd sawl adroddiad am y beddau yn y papurau newyddion a chylchgronau dros y blynyddoedd, ond ‘does yr un sy’n gallu cadarnhau dyddiad pendant i’r safle. Mae nifer o fersiynau o chwedl Llyn y Morwynion wedi eu hadrodd dros y degawdau, a’r stori ei hun wedi ei mabwysiadu gan chwedleuwyr a gwŷr y llysoedd ers canrifoedd. Wrth i’r hanes fynd o lys i lys, yn ddi-os bu newid yma ac acw, ac ychwanegu ychydig ar y stori, cyn iddi gael ei chofnodi rywdro yn yr oesoedd canol cynnar gan fynachod a’u tebyg fel rhan o’r chwedleuon byd-enwog.

Y trueni mawr yw na fu cloddio archeolegol, swyddogol ar y safle’n gyfan gwbl erioed, er yr holl sôn am y lle, a’r cysylltiadau â’n hen hanes. Fel y nodwyd, cafwyd sawl enghraifft, fel ar safle’r beddau hyn, o rai diegwyddor yn torri’i mewn i feddau, cistfeini, cromlechi ac ati dros y canrifoedd, a’u difetha, gan amddifadu haneswyr heddiw o wybodaeth werthfawr am ein hynafiaid a’u ffordd o fyw. Mae’r hyn a ddywedir wrthym gan haneswyr ddoe yn rhoi darlun o’r hyn oedd i’w weld, a’r hyn a ddiflannodd o fewn ychydig flynyddoedd yn y 19ganrif. Fe wyddom i Richard Fenton ymweld â’r safle yn 1813, a nodi’r beddau. Erbyn 1851, dywedir fod y cerrig i gyd wedi mynd, ac erbyn 1870, roedd y twmpathau wedi mynd i ebargofiant.

Erbyn hyn, nid oes nemawr ddim i’w weld o’r hyd at 40 bedd honedig, os yw rhai fel Edward Llwyd, Thomas Pennant, W.H.Hancock a’r Twrne Llwyd ac eraill i’w coelio. Mae ar y safle ambell dwmpath bychan yma ac acw fyddai’n werth cloddio i mewn iddynt, petai’r caniatâd ar gael. 

Ond ar fapiau OS heddiw, ceir rhain eu nodi fel pillow mounds, sy’n golygu rhywbeth tebyg i dwmpathau mawn a adawyd ers dyddiau cloddio mawn am danwydd. Mae yno hefyd olion o be’ dybiwn sy’n gylch crwn o gerrig, ac ambell garreg a fedr fod yn rhan o gistfaen. Ond, gyda diffyg unrhyw brawf pendant, na dim cyfarpar proffesiynol i ymchwilio’r safle, efallai mai damcaniaethu ydw inna’.  Anodd felly ydi penderfynu’n union i ba gyfnod y mae Beddau Gwŷr Ardudwy, sydd â rhan mor bwysig yn chwedloniaeth Cymru, yn perthyn. Mae cysylltiadau â nifer o gyfnodau, o’r Oes Efydd, Oes Haearn, y Cyfnod Rhufeinig, yr Oesoedd Tywyll i’r Oesoedd Canol, yn bodoli ar y safle, ac o fewn tafliad carreg i’r Beddau. 

Mae cantref Uwch-Ardudwy, lle saif y safle, wedi ei gofnodi fel rhan o deyrnas Gwynedd yn yr Oesoedd Canol, ond yn fwy na thebyg yn deyrnas annibynnol ymhell cyn hynny. Mae Gwynedd yn dyddio’n ôl i o leia’r 5ed-6ed ganrif, oherwydd ceir cyfeiriad at yr enw Lladin o’r lle, Venedotia ar garreg fedd Cantiorix o’r cyfnod hwnnw sydd yn eglwys St Tudclud ym Mhenmachno [Gweler rhan 3].

Gan fod palstaf - bwyell efydd - wedi ei darganfod ar y safle, fe ellir hawlio efallai fod y safle’n dyddio’n ôl i’r Oes Efydd, dros 700 o flynyddoedd cyn Crist. Mae’r awgrym mai gweddillion cistfeini yw’r hyn sydd ar ôl o Feddau Gwŷr Ardudwy yn cryfhau’r honiad, yn enwedig yr wybodaeth dros y blynyddoedd am y mounds fu unwaith ar y safle. Byddai’r tomennydd rheiny wedi gorchuddio’r cistfeini, yn ôl trefn claddedigaethau’r Oesoedd Neolithig, Efydd neu Haearn, ambell waith.  Petaent yn feddau Rhufeinig, neu feddau Cristnogol cynnar, ni fyddai tomennydd yn gorchuddio'r rheiny, dim ond beddau wedi eu gosod ar y gwastad fyddai i’w gweld. Mae’r honiad mai o’r fan hon y daeth y garreg arysgrifiadol sy’n eglwys Penmachno yn awgrymu mai o gyfnod Cristnogaeth cynnar - tua’r 6ed ganrif yw cyfnod y beddau. Hefyd, wrth ddeall fod y rhan fwyaf o’r beddau, yn ôl llygaid-dystion yn gogwyddo Dwyrain-Gorllewin yn awgrymu mai beddau Cristnogol ydynt. 

Ond eto, gan fod Bryn Castell, y fryngaer Oes yr Haearn mor agos, tybed ai beddau o’r cyfnod hwnnw ydynt? 

I mi, mae’n ddigon posib’ mai o’r cyfnod hwnnw maent yn dyddio, a bod brwydr wedi digwydd yno rhwng carfannau, neu dylwythau o’n cyndeidiau. Ond pam fod y beddau wedi eu nodi gyda cherrig - oedd yr ymadawedig yn ddigon pwysig i’r cof amdanynt gael eu nodi fel hyn? Pwy oeddynt? Pryd y bu hynny sydd yn gwestiwn na fedrai ateb yn bendant, yn anffodus.

- - - - - -

Un bennod eto i ddod..!

Yn y cyfamser, dilynwch y gyfres efo'r botwm 'older post' isod.