Owen Gethin Jones, Rhan 2

Ail ran cyfres Gethin Jones- y dyn a adeiladodd Bont Gethin 

Fel rhyw bwt o hanesydd lleol, yr hyn ’dwi’n fwya’ diolchgar i Gethin Jones ydi am ei ran yn cofnodi nifer fawr o hanesion lleol ei fro ei hun, Penmachno, a Dolwyddelan, Ysbyty Ifan, a’r ardaloedd o amgylch. 

Mi sicrhaodd Gethin roi llawer o’r cofnodion hynny i lawr ar ddu a gwyn, ac wedi ei farw yn Ionawr 1883, aeth ei gyfaill mynwesol Gwilym Cowlyd ati i gyhoeddi’r gyfrol arbennig dan y teitl ‘Gweithiau Gethin’, sydd fel aur Meirion o brin bellach. Nid yn unig yn drysor ar hanes lleol, ceir yn y llyfr lawer o farddoniaeth Gethin a phytiau eraill. Yn ei ddarnau hynod werthfawr o hanes lleol, mae Gethin wedi cynnwys llawer o wybodaeth a fyddai wedi mynd i ddifancoll oni bai am ei athrylith. Sicrhaodd i haneswyr y dyfodol nifer fawr o gofnodion hynod ddifyr ar ffordd o fyw ei ddyddiau ef, a chyfnodau ei  gyndeidiau o’i flaen. 

Un cofnod a ddefnyddir heddiw gan haneswyr lleol a chenedlaethol, wrth drafod clefydau a heintiau’r dyddiau fu, yw hwn o’r Gweithiau, gyda diolch i gofnod a drosglwyddwyd i Gethin gan ei gyndadau:

1705-06: Y Frech Wen yn lladd tros dri ugain o bobl Penmachno mewn pedwar mis ar ddeg.

Cofnod difyr oedd yr un am 1815 sydd yn adrodd am effaith dyfodiad y Diwygiad crefyddol cyntaf i Benmachno, a’r darlun lliwgar canlynol o ddigwyddiad pwysig arall yn hanes y pentre’. Dyfynnaf: 

Adfywiad mawr ar grefydd am y tro cyntaf yn y plwyf, a Robert Hughes, Ysgotland street yn holldi ei glocsiau wrth orfoleddu ym Mhen Llech...

Mae nifer fawr o enghreifftiau tebyg yn y gyfrol, gyda diolch i Owen Gethin Jones. Ond rhaid brysio ‘mlaen.

Efallai gwell rŵan fyddai imi gyfeirio ychydig at ei ran fel ymgymerwr pwysig yn y 19 ganrif. Yn ei anterth, dywedir iddo gyflogi cannoedd o weithwyr ar ei amrywiol gytundebau dros y blynyddoedd, ac yn gyflogwr da yn ôl pob sôn. Roedd wedi dod i amlygrwydd ers canol y ganrif honno, gan godi ffatri wlân newydd yng ngwaelod plwy Penmachno. Bu iddo ymuno gyda’i frawd yng nghyfraith, Owen Jones, Glasgwm Hall, ac yn ddiweddarach ymunodd ei fab, Owen Jones arall, fel pensaer i’r cwmni. 

Daeth y cwmni’n gyfrifol am sawl prosiect cyffrous yn yr ardal, gan gynnwys yr ysgol wladwriaethol yn Llan Penmachno, gorsaf reilffordd Betws-y-coed yn 1868 a’r eglwys newydd yn y Betws.  Mae un stori leol, adnabyddus am Gethin parthed ei waith ar y ddau gontract mawr ym Metws-y-coed. Dywedir iddo wneud elw da ar gynllun y stesion yn y Betws, a chanmoliaeth fawr iddo am safon y gwaith. 

Ond tra gwahanol oedd yr ymateb ar ôl gorffen y gwaith cymhleth o godi’r eglwys newydd, urddasol yng nghanol y pentre’. Bu iddo wneud colled ariannol wrth weithio ar yr eglwys, oherwydd iddo is-brisio’r dasg enfawr o gwblhau codi’r adeilad a fyddai’n fan addoli newydd i eglwyswyr y pentre’. 

Cymaint ei ddicter o golli arian ar y gwaith hwn fel, yn ôl yr hanes, bob tro y byddai’n teithio ar ei gar a cheffyl heibio’r eglwys, byddai’n troi ei ben i gyfeiriad yr orsaf reilffordd, sydd union ar draws y ffordd i’r eglwys, rhag ei atgoffa o’i golled ariannol yn codi man addoli Eglwys Loegr.
- - - - - - - - 

(Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn 43, 2024 Rhamant Bro, cylchgrawn Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog, yn dilyn sgwrs roddais iddyn nhw) 

Gethin: Dyn y Bont

Cyfres newydd, am Owen Gethin Jones, y dyn a adeiladodd Pont Tan-yr-allt (pont a elwir heddiw yn Bont Gethin) i gludo rheilffordd Dyffryn Conwy dros Afon Lledr i Stiniog.

(Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn 43, 2024 Rhamant Bro, cylchgrawn Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog, yn dilyn sgwrs roddais iddyn nhw)

Wrth i mi gyflwyno testun fy llith, efallai i ambell un gwestiynu pa gysylltiad sydd rhwng Gethin â dalgylch y cylchgrawn hwn? Yn syml, bu iddo gyfrannu’n helaeth, mewn mwy nag un ffordd, tuag at ddatblygiad Blaenau Ffestiniog ar amser tyngedfennol o hanes y dref. Onid ei gwmni ef a sicrhaodd bod chwarel Rhiwbach yn cael ei chyflenwi gyda thramffordd i gario’i llechi dros dair milltir o hyd o’r chwarel honno bob cam i Ddiffwys yng nghanol y dref? Onid cwmni’r gwrthrych hwn a sicrhaodd bod traphont (viaduct) ysblennydd, a enwir ar ei ôl - Pont Gethin – yn cael ei chodi dros ran beryglus o Afon Lledr, a chyfrannu tuag at y wyrth o weld y rheilffordd yn cyrraedd y Blaenau yn 1875?

Felly, rhaid cytuno bod ei gyfraniad tuag at gysylltu’r ardal hon gyda gweddill dyffrynnoedd Lledr a Chonwy, a gweddill Prydain a’r byd wedi bod yn enfawr, a diolchwn iddo am hynny. Ond hefyd rhown sylw i fro enedigol OGJ, Penmachno.

            -----------------------------------------------------------------

Dros y canrifoedd, bendithiwyd Penmachno â rhestr faith o enwogion o fri a fagwyd yn y plwy’.  Pa Gymro, neu Gymraes gwerth eu halen nad ydynt yn gwybod mai o fewn ei ffinia’ y ganed y gŵr sy’n cael ei gydnabod gan nifer fawr o haneswyr fel yr un a gyfrannodd gymaint i sicrhau ein bod yn dal i siarad yr hen iaith annwyl hon. Ia, yr Esgob William Morgan, o Dŷ Mawr Wybrnant wrth gwrs, a gyflawnodd y gymwynas fawr o gyfieithu’r Beibl i’r Gymraeg. Ym Mhenmachno hefyd y ganed sawl un adnabyddus arall, yn eu mysg y beirdd Huw Machno, a William a Rhisiart Cynwal, ac, yn nes i’n cyfnod ni John Ellis Williams, y dramodydd a’r dychanwr; Richie Tomos, y tenor annwyl, ac Euryn Ogwen Williams, un o brif sylfaenwyr S4C.  Ond yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, ymysg torreth o feirdd a llenorion a fagwyd yno’r ganrif honno, safai un gŵr ben a sgwydda’ uwch y lleill – gŵr y bu ei ddylanwad yn uchel iawn yng nghymdeithasa’ Dyffryn Conwy a thu hwnt y cyfnod hwnnw – Owen Gethin Jones.

Fe’i ganed ar y 1af o Fai 1816 yn fab i Owen a Grace Jones, Tŷ’n -y-cae.  Fel arfer yr oes honno, bedyddiwyd y mab hynaf ar ôl y tad, felly doedd dim enw canol iddo ar ei fedydd, dim one Owen plaen! Mabwysiadodd yr enw Gethin wedi ei urddo yn Eisteddfod Caernarfon 1862.  Roedd gwreiddiau’r teulu, ar ochr ei dad, yn mynd yn ôl trwy deulu’r Esgob William Morgan, a thrwy hynny i goeden achau Hedd Moelwynog a phymtheg llwyth Gwynedd. Fel y gwelwch, roedd gwreiddiau urddasol iawn gan Owen Gethin, ac ymfalchiai yn fawr yn ei achau hanesyddol.  Roedd Owen Jones, ei dad, yn ŵr busnes prysur iawn yn ei ddydd, fel  tyddynwr, Saer Maen a thirfeddiannwr pwysig.. Felly, roedd cefndir Gethin yn ymwneud gydag adeiladu, ac uchelgais i fynd ymlaen yn y byd.
Wedi priodi ag Anne Owen, Coetmor, Dolwyddelan, ymgartrefodd y ddau yn nhyddyn y Dolydd, Penmachno, ac yno ganed saith o blant iddynt. Yna symud i fyw i Dyddyn Cethin, fferm o thua 82 erw ar y pryd, lle y bu’n brysur yn gwneud llawer o waith o godi tŷ newydd ac adeiladau newydd o’i amgylch, a gwella safon y tir.

Gan mai erthygl yn cyflwyno darlun o ŵr oedd yn athrylith yn ei ddydd sydd yma, bu raid imi dorri ambell gornel wrth drafod ei hynt a’i helynt. Byddai‘r cylchgrawn cyfan ddim cweit digon i bortreadu’r bardd, hanesydd ac adeiladydd enwog o Dyddyn Cethin, Penmachno yn llawn, coeliwch fi.

Pan benderfynais gyhoeddi cofiant iddo yn y flwyddyn 2000, mi ddewisais y testun ‘Owen Gethin Jones, Ei Fywyd a’i Feiau’ ar y gyfrol. Ac oedd, roedd ‘na reswm da am yr enw, fel y clywch yn nes ymlaen.  Daeth Owen Gethin yn adnabyddus iawn drwy Ddyffryn Conwy, a phellach, yn ystod y 19 ganrif fel adeiladydd o fri, ac yn gyfrifol am nifer o gontractau, dros ogledd Cymru, ac yn cyflogi nifer o weithwyr. Roedd hefyd yn fardd uchel ei barch ymysg y gymdeithas lên yn y dyffryn, ac yn cyfri’ enwogion megis Trebor Mai a Gwilym Cowlyd, o Lanrwst yn gyfoedion a chyfeillion agos iddo. Y tri yma fu’n gyfrifol o sefydlu Arwest Glan Geirionnydd, gŵyl lenyddol, flynyddol, ar lan y llyn o’r un enw uwchben Trefriw gyfagos, yn 1863.  Sefydlwyd yr Arwest yn benna’ fel protest yn erbyn sefydliad swyddogol yr Eisteddfod Genedlaethol, oherwydd i’r brifwyl fod yn rhy Seisnig ei naws yr adeg honno.  Bu’r Arwest yn boblogaidd iawn, gyda’i seremoniau a’i gorsedd ei hun, a barhaodd tan y 1920au cynnar. Ymysg rhai eraill a ystyriwyd eu hunain yn gyfeillion i Gethin oedd Ceiriog, Clwydfardd a Gwalchmai, beirdd o fri eto.

I'w barhau...

 

Beddau Gwŷr Ardudwy- Rhan 7

Rhan olaf cyfres fer, am safle hanesyddol ym Mro Ffestiniog. Erthygl a sgwennais ar gyfer cyfnodolyn Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog yn 2019, sef Rhamant Bro. 

Mae’r potensial o ddarganfod olion a chreiriau o gyfnod yn mynd yn ôl canrifoedd ar safle Beddau Gwŷr Ardudwy yn aruthrol. Onid yw hyn yn rheswm da i fudiadau a sefydliadau sy’n ymwneud ag archeoleg a hanes Cymru ddod at ei gilydd i wneud arolwg lawn o’r safle, gan ddefnyddio’r holl offer a thechnoleg fodern sydd ar gael y dyddiau hyn?  

Mae’n ddyletswydd ar sefydliadau sy’n cael eu hariannu gan ein Senedd yng Nghaerdydd, o arian y trethdalwyr, i fynd ati i gloddio’r beddau. Wrth wneud hynny, cawn ninnau, bobol Cymru atebion i’r holl gwestiynau sydd wedi eu gofyn am Feddau Gwŷr Ardudwy a mannau hanesyddol eraill.  

A dim ond un safle hanesyddol ydi hwn, ymysg dwsinau yn yr ardal hon yn unig sy’n galw allan am astudiaeth o’r fath. Tra’n ymchwilio i hanes y safle hon, sydd â’i gwreiddiau’n ddwfn yn hanes ein cenedl, a’i chwedleuon hynafol, mi fûm yn holi’r sefydliadau sydd i fod yn gyfrifol am henebion a safleoedd hanesyddol Cymru am wybodaeth. Mi ges ateb cwrtais iawn gan ferch o swyddog gyda Cadw, â’m hysbysodd fel hyn – 

‘Annwyl Ms Parry Williams. Mae’r Comisiwn Henebion Cymru a’r Ymddiriedolaeth Henebion Archeoleg Gwynedd yn cadw archifau, felly awgrymaf eich bod yn cysylltu â hwy. Yn anffodus, nid oes gan Cadw cofnod o heneb o’r enw Beddau Gwŷr Ardudwy.’
Alyson Evans.

Mi atebais yn ddigon cwrtais, chwara’ teg, fel hyn – 

‘Annwyl Mr Evans,  Diolch am eich ymateb, Yn gywir Vivian Parry Williams (Mr).

Beth bynnag, onid yw’n siomiant deall nad yw CADW, sefydliad sy’n gyfrifol o nifer fawr o safleoedd ac adeiladau hanesyddol Cymru wedi clywed am un o safleoedd enwocaf ein llên-gwerin? 

Mae safleoedd 8 abaty Cymreig wedi ei nodi gan Cadw, gyda llaw, ond o gywilydd i’r sefydliad, nid oes sôn am Abaty Cwm-hir, lle gorwedd corff ein tywysog olaf, Llywelyn ap Gruffudd, y Llyw Olaf.  Wrth gwrs, nodir 40 o gestyll, y cyfan, am wn i, o symbolau o orthrwm, ond dim gair am Feddau Gwŷr Ardudwy a llawer safle arall o bwys i ni Gymry.

Mae gwaith mawr wedi’i wneud i ddarganfod hanes ein darostyngiad fel cenedl gan archeolegwyr a haneswyr dros y blynyddoedd yn y cestyll Normanaidd, arwyddion o’r darostyngiad hwnnw! Cywilydd arnom am beidio hawlio’r hyn mae English Heritage mor falch o wneud ar ran eu pobl yn Lloegr.

- - - - - 

(*Rhan 1 y gyfres) 

Beddau Gwŷr Ardudwy- Rhan 6

Cafwyd sawl adroddiad am y beddau yn y papurau newyddion a chylchgronau dros y blynyddoedd, ond ‘does yr un sy’n gallu cadarnhau dyddiad pendant i’r safle. Mae nifer o fersiynau o chwedl Llyn y Morwynion wedi eu hadrodd dros y degawdau, a’r stori ei hun wedi ei mabwysiadu gan chwedleuwyr a gwŷr y llysoedd ers canrifoedd. Wrth i’r hanes fynd o lys i lys, yn ddi-os bu newid yma ac acw, ac ychwanegu ychydig ar y stori, cyn iddi gael ei chofnodi rywdro yn yr oesoedd canol cynnar gan fynachod a’u tebyg fel rhan o’r chwedleuon byd-enwog.

Y trueni mawr yw na fu cloddio archeolegol, swyddogol ar y safle’n gyfan gwbl erioed, er yr holl sôn am y lle, a’r cysylltiadau â’n hen hanes. Fel y nodwyd, cafwyd sawl enghraifft, fel ar safle’r beddau hyn, o rai diegwyddor yn torri’i mewn i feddau, cistfeini, cromlechi ac ati dros y canrifoedd, a’u difetha, gan amddifadu haneswyr heddiw o wybodaeth werthfawr am ein hynafiaid a’u ffordd o fyw. Mae’r hyn a ddywedir wrthym gan haneswyr ddoe yn rhoi darlun o’r hyn oedd i’w weld, a’r hyn a ddiflannodd o fewn ychydig flynyddoedd yn y 19ganrif. Fe wyddom i Richard Fenton ymweld â’r safle yn 1813, a nodi’r beddau. Erbyn 1851, dywedir fod y cerrig i gyd wedi mynd, ac erbyn 1870, roedd y twmpathau wedi mynd i ebargofiant.

Erbyn hyn, nid oes nemawr ddim i’w weld o’r hyd at 40 bedd honedig, os yw rhai fel Edward Llwyd, Thomas Pennant, W.H.Hancock a’r Twrne Llwyd ac eraill i’w coelio. Mae ar y safle ambell dwmpath bychan yma ac acw fyddai’n werth cloddio i mewn iddynt, petai’r caniatâd ar gael. 

Ond ar fapiau OS heddiw, ceir rhain eu nodi fel pillow mounds, sy’n golygu rhywbeth tebyg i dwmpathau mawn a adawyd ers dyddiau cloddio mawn am danwydd. Mae yno hefyd olion o be’ dybiwn sy’n gylch crwn o gerrig, ac ambell garreg a fedr fod yn rhan o gistfaen. Ond, gyda diffyg unrhyw brawf pendant, na dim cyfarpar proffesiynol i ymchwilio’r safle, efallai mai damcaniaethu ydw inna’.  Anodd felly ydi penderfynu’n union i ba gyfnod y mae Beddau Gwŷr Ardudwy, sydd â rhan mor bwysig yn chwedloniaeth Cymru, yn perthyn. Mae cysylltiadau â nifer o gyfnodau, o’r Oes Efydd, Oes Haearn, y Cyfnod Rhufeinig, yr Oesoedd Tywyll i’r Oesoedd Canol, yn bodoli ar y safle, ac o fewn tafliad carreg i’r Beddau. 

Mae cantref Uwch-Ardudwy, lle saif y safle, wedi ei gofnodi fel rhan o deyrnas Gwynedd yn yr Oesoedd Canol, ond yn fwy na thebyg yn deyrnas annibynnol ymhell cyn hynny. Mae Gwynedd yn dyddio’n ôl i o leia’r 5ed-6ed ganrif, oherwydd ceir cyfeiriad at yr enw Lladin o’r lle, Venedotia ar garreg fedd Cantiorix o’r cyfnod hwnnw sydd yn eglwys St Tudclud ym Mhenmachno [Gweler rhan 3].

Gan fod palstaf - bwyell efydd - wedi ei darganfod ar y safle, fe ellir hawlio efallai fod y safle’n dyddio’n ôl i’r Oes Efydd, dros 700 o flynyddoedd cyn Crist. Mae’r awgrym mai gweddillion cistfeini yw’r hyn sydd ar ôl o Feddau Gwŷr Ardudwy yn cryfhau’r honiad, yn enwedig yr wybodaeth dros y blynyddoedd am y mounds fu unwaith ar y safle. Byddai’r tomennydd rheiny wedi gorchuddio’r cistfeini, yn ôl trefn claddedigaethau’r Oesoedd Neolithig, Efydd neu Haearn, ambell waith.  Petaent yn feddau Rhufeinig, neu feddau Cristnogol cynnar, ni fyddai tomennydd yn gorchuddio'r rheiny, dim ond beddau wedi eu gosod ar y gwastad fyddai i’w gweld. Mae’r honiad mai o’r fan hon y daeth y garreg arysgrifiadol sy’n eglwys Penmachno yn awgrymu mai o gyfnod Cristnogaeth cynnar - tua’r 6ed ganrif yw cyfnod y beddau. Hefyd, wrth ddeall fod y rhan fwyaf o’r beddau, yn ôl llygaid-dystion yn gogwyddo Dwyrain-Gorllewin yn awgrymu mai beddau Cristnogol ydynt. 

Ond eto, gan fod Bryn Castell, y fryngaer Oes yr Haearn mor agos, tybed ai beddau o’r cyfnod hwnnw ydynt? 

I mi, mae’n ddigon posib’ mai o’r cyfnod hwnnw maent yn dyddio, a bod brwydr wedi digwydd yno rhwng carfannau, neu dylwythau o’n cyndeidiau. Ond pam fod y beddau wedi eu nodi gyda cherrig - oedd yr ymadawedig yn ddigon pwysig i’r cof amdanynt gael eu nodi fel hyn? Pwy oeddynt? Pryd y bu hynny sydd yn gwestiwn na fedrai ateb yn bendant, yn anffodus.

- - - - - -

Un bennod eto i ddod..!

Yn y cyfamser, dilynwch y gyfres efo'r botwm 'older post' isod.

Beddau Gwŷr Ardudwy- Rhan 5

Cafwyd adroddiad lawnach o’r gwaith archeolegol, a wnaed yn ystod Mawrth ac Ebrill 1990. Gwnaed archwiliad dopograffig o ryw 20 hectar o amgylch safle’r gwaith dŵr, ynghyd â ryw 250 metr o gloddio ar hyd linell gwely’r beipen ddŵr newydd. 

Cyhoeddwyd adroddiad fanylach o’r archwiliad hwnnw, gan David Longley, o Ymddiriedolaeth Archeolegol Gwynedd (G.A.T.) yn Nhrafodion Cymdeithas Hanes Sir Feirionnydd, 1996.  Ynddo, dywedir na chafwyd unrhyw dystiolaeth erioed fod y twmpathau hynny, neu’r mounds, fel y’i gelwid wedi dangos fod claddedigaethau wedi digwydd ynddynt. Ond ychwanegwyd fod y ffaith (amheus..?) fod y darganfyddiad o garreg fedd (Cantiori), yr hon oedd, ac sydd yn eglwys Penmachno, yn profi bod claddedigaeth wedi bod ar y bryniau hyn. Cyfeiriwyd hefyd at y garreg arysgrifedig yn wal eglwys Llan Ffestiniog, ac un a gaed ger chwarel Rhiwbach.

Roedd rhai twmpathau isel i’w gweld yr adeg honno (1990). Ond fel dywed Longley, peth anghyffredin fyddai cael beddau o gyfnod Cristnogol cynnar gyda thwmpathau drostynt. Er cloddio llwybr y beipen am 135 metr, a thorri ffos ar draws y llwybr hwnnw, ni ddaethpwyd o hyd i ddim olion o gwbl. Fe goddiwyd i mewn i un o’r twmpathau tua’r un adeg, gan ddod i’r penderfyniad mai tomen mawn oedd yno, ac nid claddfa. Fe ddynodwyd lleoliad ugain tomen arall, o wahanol faintioli, a’u harchwilio, gan ddod i’r penderfyniad eto mai tomennydd mawn oeddynt. 

Agorwyd dwy ffos (trenches) arall, un 5m x 1m, a’r llall yn 4m x 1m. i’r dde o ffordd y B4391 i archwilio tomennydd isel oedd ar lwybr y beipen. Ond eto, tomennydd naturiol oedd y rhain. Ond cafwyd beth a dybir i fod yn gwt crwn ar lwybr y beipen, a chytunodd Dŵr Cymru i wyrdroi llwybr y beipen yn y fan honno.   

Gwaith ar y gweill gan Dŵr Cymru 2013-14

Cyn cychwyn ar adeiladu estyniad i’r gwaith dŵr cyfagos yn 2013, anfonwyd dau archeolegydd, a dybir, gan Gomisiwn Brenhinol Henebion Cymru, (CBHC) i archwilio’r safle lle y gosodwyd cabannau’r gweithwyr yn ddiweddarach. Ond wedi cwta ychydig ddyddiau yno, ymadawodd y ddau, gan adrodd nad oedd dim olion i’w gweld yno. Mae’r safle honno wedi ei gorchuddio a thunelli o weddillion cerrig cloddio’n estyniad newydd bellach.  [DAL DY DDŴR: Mwy o hanes y gwaith, gan Llafar Bro]

Nodwyd y safle mewn arolwg i safleoedd hanesyddol/archeolegol yn yr ardal rhwng y Manod Bach a’r Garnedd yn ystod hydref 2013 a gaeaf 2014 gan Richard Hayman a Wendy Horton. Gwnaed yr astudiaeth werthfawr hon ar ran Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru, a chofnodwyd dros fil o’r safleoedd hyn, yn dyddio o’r cynoesol i’r dyddiau modern, a chyhoeddwyd y cyfan gan y Comisiwn yn 2014. Ond ni chafwyd unrhyw wybodaeth am gloddio diweddar ar safle Beddau Gwŷr Ardudwy.
- - - -- 

I'w barhau

 

Awr yn nes...

Pennill fach a yrrais i golofn Rhod y Rhigymwr yn ein papur bro- Llafar Bro, yn ymateb i'r dasg o ychwanegu at y gwpled 'Diwedd Mawrth bu raid i ninnau / Ufuddhau i droi ein clociau...'

 

Diwedd Mawrth bu raid i ninnau
Ufuddhau i droi ein clociau
Awr ymlaen, ac awr yn hynach, 
Awr fydd ran ohonom bellach,
Awr i’n hebrwng at yfory,
Awr yn nes at ryddid Cymru!

  

Rali Annibyniaeth, Wrecsam, Gorffennaf 2022

Fi, Bethan y ferch, a Paul, un o'm meibion, efo'n baneri.

Beddau Gwŷr Ardudwy- Rhan 4

Dan bennawd ‘Chwedl Llyn y Morwynion’ yn y Genedl Gymreig ar 5 Gorffennaf 1877 cafwyd adroddiad fechan o’r hanes, ac am safle’r frwydr honedig. Cafwyd disgrifad tebyg iawn i’r hyn a nodwyd eisoes am fesuriad a nifer y beddau, gyda’r atodiad ‘Mae yn debygol y bu yno lawer yn ychwaneg ohonynt’. Hefyd dywedir megis ‘…Amgylchynid y cyfan gynt gan wal gerrig, yr hon sydd erbyn hyn yn ddrylliog, y cerrig wedi eu cludo ymaith a’u defnyddio at adeiladu tai, &c. Mai olion coffadwriaethol o laddedigion rhyfel mewn cyfnod tra boreuol yw y rhai hyn nid oes le i ameu, ond ar ba achlysur nid yw yn hawdd egluro.’ Aiff yn ei flaen i drafod hanes Gwŷr Ardudwy’n cael eu lladd gan ddynion Clwyd, a chrynhoi’r erthygl o gwmpas y chwedl honno.

Mae’r hyn sydd gan G.J.Williams, yn Hanes Plwyf Ffestiniog (1882) i’w ddweud yn ychwanegu rhywfaint am hanes y beddau. Wedi traddodi ar hanes y chwedl, gan feio’r mynachod am ffurfio chwedlau o’r fath, mae G.J.W yn ddigon plaen ei eiriau i ddweud hyn, ‘…fel y credwn mai chwedl ddisail yw hon a ffurfiwyd yn niffyg hanesyddiaeth am yr olion a geid yma.’  Aiff ymlaen i ddweud fod rhai yn ei gyfnod ef yn honni bod y beddau yn bodoli ers amser y Derwyddon, ‘…ond y mae y ffaith eu bod o bobtu i’r ffordd Rufeinig, yn brawf lled sicr mai ar ôl gwneud y ffordd y gwnaed hwy.’  Mewn ffaith, dyma’r unig adroddiad sy’n dweud fod y beddau naill ochr i Sarn Helen yn y fan honno. 

Safle'r beddau ynghanol y llun, ac olion gwaith Dŵr Cymru (2016) yr ochr yma i'r ffordd

Cadarnhawyd yr hanes am y garreg a ddygid o’r safle i eglwys y Llan gan G.J.Williams, ynghyd â hanes na nodwyd gan neb arall, o Mr Vaughan, Hengwrt yn cloddio yno, ‘ond ni chafwyd dim gweddillion dynol’. 

Cafwyd hanes Hancock yn darllen papur am y safle o flaen cynulleidfa y Gymdeithas Hynafiaethol Gymreig yn Nolgellau ar 30 Awst 1850. Roedd hwnnw o’r farn mai beddau milwyr Rhufeinig, ac nid Prydeinwyr oeddynt.  Ond yr hyn a ddywedwyd wedyn oedd yn ddiddorol. 

…Yr un diwrnod ag y darllenwyd y papur hwn, arddangosid ymhlith eraill arfau bronze a ddygasid o Feddau Gwŷr Ardudwy gan Mr Lloyd, Penyglannau. El hyn, yn gystal â’r cylchau a’r carneddau, ymhell i brofi fod y beddau hyn wedi eu cloddio cyn y Canol Oesoedd…

Roedd yr wybodaeth am 'Mr Lloyd, Penyglannau’ yn atgoffa rhywun o’r ffaith mai hwn oedd y ‘Twrne Llwyd’, fel y’i gelwid, ac yn hynafiaethydd a chasglwr hen greiriau o fri. Mae hanes iddo fod yn berchen ar gwpan Trawsfynydd ar un adeg, tancard pren ac efydd yn dyddio’n ôl i thua 100CC. Mae honno bellach i’w gweld yn Amgueddfa Lerpwl. Digon hawdd felly yw dychmygu un fel hwn yn ysbeilio’r beddau, a dwyn y creiriau ar gyfer ei gasgliad personol. Tybed i ble aeth gweddill ei greiriau?

Aiff G.J.W ymlaen i sôn am garreg Cantiorix [gweler rhan 3] a honnir iddi ddod o’r safle hefyd. Dywedodd fod y garreg wedi bod ym meddiant Wynne, Voelas Hall, Pentrefoelas, ac iddi fod erbyn hynny yn eglwys y plwyf, Penmachno. Eto, rhaid gofyn cwestiwn. Sut ddaeth y garreg i feddiant un o deulu bonedd o ardal Pentrefoelas, nad oedd ganddo gysylltiad â ‘Stiniog, nac yn berchen ar dir yn y fro hon, yn dra gwahanol i rai o’i gyfoedion bonheddig?

Ni chafwyd archwiliad nac adroddiad wedyn o’r safle o gwbl tan ddechrau’r 20fed ganrif. Ar 5 Medi, 1913 ymwelodd Arolygwr o Gomisiwn Brenhinol Henebion â’r safle. Dyma ddywedwyd:

…four mounds were noticed which were more or less protected by flat stones on each side of the mounds… Eleven other mounds, from which the protecting stones seemed to have been removed, were noticed. They were on an average about 16 feet by 10 feet, and as a rule lay east and west. Among them, but not directly connected with any mound, was an upright stone, 1 foot high, and 1 foot 6 inches broad at the base. It is now impossible to trace any arrangement of the mounds into two groups, or of the small bank which earlier investigators speak of as enclosing each group. They lie on a slope immediately below a new pumping station, and are with difficulty distinguished in the long coarse grass of the moorland.

A dyna hi, dim mwy o hanes, na gwybodaeth am unrhyw gloddio yno, gwaetha’r modd. Y sylw nesa’ a geir yw un byr gan David Longley yn Archaeology Wales, rhifyn 30, yn 1990. Comisiynwyd Ymddiriedolaeth Archeoleg Gwynedd (Y.A.G) gan Ddŵr Cymru i archwilio rhan o’r safle, cyn gosod peipen ddŵr i lawr.  

- - - - -

I'w barhau

 

Beddau Gwŷr Ardudwy -Rhan 3

Cafwyd adroddiad am ymweliad un arall, dienw, â’r safle ar dudalennau 128-9 A Handbook for Travellers in North Wales (1868), oedd yn ailadrodd yr hyn a geir gan Gibson parthed nifer y beddau ac ati. Wedi trafod hanes y chwedl, gorffennwyd megis 

…however pleasing the tradition, it is most probable that it only served as a place of internment for some defunct Roman soldiers…

Yn yr 1870au, cyhoeddwyd arweinlyfr Blacks Picturesque Guide to North Wales, ac ar dudalen 197 ceir disgrifiad o leoliad a chynnwys safle Beddau Gwŷr Ardudwy, gyda gwybodaeth a oedd yn debygol o fod wedi ei godi o gyhoeddiadau cynt.  Dywedir fod yno rhwng 30 a 40 o bentyrrau hirsgwar, oedd rhwng dwy a thair troedfedd o uchder, yn 6 troedfedd o hyd a 15 modfedd o led. Roedd carreg fechan yn sefyll ar ddau ben y tomennydd bychain hynny, meddid, ynghyd â charnedd a nifer o gylchoedd cerrig gerllaw. Dyma’r lle y claddwyd Gwŷr Ardudwy wedi’r ymladdfa, meddai awdur yr adroddiad.

Un o’r ffynhonellau gorau o’r cyfnod a oedd yn trafod y safle arbennig hon yw’r adroddiad yn An Inventory of the ancient monuments in Wales and Monmouthshire, vol VI - County of Merioneth, a gyhoeddwyd gan Syr John Rhys a Syr E.Vincent Evans yn 1921.  Yn y gyfrol hon cawn ychydig mwy o fanylder ar ambell agwedd ar y safle. Ynddi, ceir gwybodaeth fod yr enw wedi ei weld mewn cylchgrawn archeolegol yn yr Iwerddon yn yr 1870au. Yn y Royal Historical and Archaeological Association of Ireland 1872-3, cyfres 4, cyf. 2, t. 528 cyfeiriwyd at lythyr a anfonwyd i’r gymdeithas honno yn trafod Beddau Gwŷr Ardudwy. Gan un o’r enw Mr Burchett oedd y llythyr, a oedd yn cyfeirio at ymweliad rhywun â’r beddau. 

Dywed amdano’n siarad â gwraig Tŷ Nant y Beddau gerllaw, a ddywedodd bod yr holl gerrig wedi eu cario oddiyno i godi waliau o amgylch y tyddyn. Derbyniodd yr ymwelydd wahoddiad i fynd i weld tystiolaeth o’r hyn a ddywedwyd wrtho, ac iddo sylwi ar weddillion y beddau. Cafwyd disgrifiad manwl ganddo o un garreg, brin, ar ben un bedd, ac arni arysgrif o ryw fath. Maint y garreg oedd 20 modfedd wrth 6 modfedd, gyda’r marciau wedi eu torri arni’n ofalus, yn ôl ei ddisgrifiad, a gwnaeth sgets ohoni. Aeth ymlaen i archwilio rhai o gerrig a oedd, yn honedig, wedi eu defnyddio yn y waliau o amgylch. Daeth ar draws un garreg yn y wal, ac aeth ati i wneud sgets ohono hefyd, a chynhwyswyd y llun hwnnw yn y cylchgrawn. Awgrymwyd gan yr ymwelydd hwnnw mai marciau ‘Ogam’ oedd y llinellau a dorrwyd, ganrifoedd ynghynt, ar y garreg honno.

Yn yr adroddiad gan aelod o’r Comisiwn Henebion dywedwyd ei bod yn amlwg fod y tomennydd pridd oedd yn gorchuddio’r beddau wedi diflannu erbyn 1870.  Ond ar yr ymweliad hwnnw, na roddir dyddiad ar ei gyfer, daeth i benderfyniad ynglŷn ag ambell agwedd ar y safle. Dywedodd fod pedair tomen i’w gweld, gyda cherrig gwastad bob ochr iddynt.  Rhoddodd fanylion o’r tomennydd - (1) 26 troedfedd x 10 tr., 3 tr. o uchel, yn gogwyddo gogledd-ddwyrain a de-ddwyrain. (2) 8 tr. x 8 tr. a 2½tr. o uchder.  (3) 23 tr. x 14 tr, gyda gogwydd dwyrain i’r gorllewin, gyda charreg yn y ddau ben. (4) 26 tr. x 21 tr, gogwydd dwyrain i’r gorllewin eto, gyda charreg ar y ddwy ochr.  

Nodwyd 11 o olion tomennydd eraill hefyd, gyda’r cerrig wedi eu codi ymaith ohonynt. Ar gyfartaledd, eu maint oedd oddeutu 16 tr. x 10 tr, ac ar y cyfan yn gogwyddo o’r dwyrain i’r gorllewin. Yn eu mysg yr oedd carreg yn sefyll, tua throedfedd o uchel ac yn droedfedd a hanner o led yn ei bôn. Roedd ei ddisgrifiad o leoliad y safle yn gymorth i ymchwilwyr oedd i’w ddilyn, yn sicr.  Dyfynnaf o’r iaith yr ysgrifennwyd yr erthygl:

They lie on the slope immediately below a new waterworks pumping station, and are with difficulty distinguished in  the long coarse grass of the moorland. The course of the Roman road running in the direction of Tomen y Mur is plainly traceable on the south side of the Festiniog-Bala road, but is not so easily followed on the north side of the road and in the direction of the mounds. Visited 5th September 1913.

Ni wyddys beth ddaeth o’r cerrig arysgrifedig hynny, ond ychwanegwyd gwybodaeth fod palstaf efydd wedi’i darganfod yno hefyd, ac i honno gael ei rhoi i’r Amgueddfa Brydeinig.  

 

Dywedir hefyd fod carreg arysgryfedig, a elwir yn garreg Cantiorix, wedi ei darganfod ar y safle, ond sydd heddiw yn cael ei harddangos ymysg casgliad o gerrig arysgrifedig eraill yn eglwys St.Tudclud ym Mhenmachno.  Nid oes unrhyw brawf dogfennol ar gael mai o’r safle hon y daeth y garreg, ac enwir safleoedd eraill fel y man y darngfuwuyd carreg Cantiorix gan haneswyr.  Carreg Gristnogol yw hon, yn dyddio’n ôl i’r 6ed ganrif, ac mae copi ohoni wedi ei gosod yn ddiweddar ar wal amgylchynnol yn y gwaith puro dŵr gerllaw i Feddau Gwŷr Ardudwy. 

- - - - - -

I'w barhau
 

Beddau Gwŷr Ardudwy: colli'r cerrig

Ail ran cyfres fer am safle hanesyddol ym Mro Ffestiniog

Efallai mai W.H.Hancock, ar ei ymweliad â’r safle yn ystod yr 1850au cynnar a wnaeth yr archwiliad swyddogol, cyflawn gyntaf o Feddau Gwŷr Ardudwy. Cyhoeddwyd ei adroddiad yn y cylchgrawn safonol Archaeologia Cambrensis yn 1851. Cyfeiriodd Hancock at adroddiad  Edmund Gibson yn ei Britannia, a ddywedodd fod 30 o feddau i’w gweld yno yn nyddiau Gibson, (17eg ganrif), ac i eraill, yn fwy diweddar gyfeirio at dri dwsin o feddau. Ond ar ddyddiad ymweliad Hancock dim ond dwy garreg fedd oedd yn dal i sefyll, a dim un bedd arall i’w weld o gwbl. Cafodd gwmni ‘an intelligent peasant,’ oedd yn byw nid nepell o’r safle i’w arwain o amgylch y lle. Roedd y peasant hwn, neu hon, wedi trigo gerllaw'r beddau ers trigain mlynedd a mwy, ac wedi ymweld â’r safle hynafol gannoedd o weithiau, ac yn gwybod yn iawn am y chwedl a’r traddodiad a berthynai iddi. Ni chofiai weld llawer o gerrig beddau yno, ond efallai fod ryw ddwsin, a dim mwy wedi bod yno.

Awyrlun o'r safle, rhwng Tŷ Nant y Beddau ar y chwith, a'r gwaith trin dŵr ar y dde

Roedd Hancock yn sicr o’r farn fod beddau wedi bod yno ar un adeg, a’u bod yn ymddangos mewn dwy gylch hirgrwn, ac wedi eu hamgylchynu â wal gerrig. Doedd dim gweddillion wal i’w gweld yn ystod ei ymweliad, heblaw ychydig o gerrig oedd i’w cael ar wyneb y tir yma ac acw. Nid oedd unrhyw drefn yng ngosodiad y beddau, meddai, gan ddweud mai ryw droedfedd oedd hyd y ddwy garreg oedd yn weddill, a’r ddwy yn cynrychioli dau fedd gwahanol.  Ar y pryd, ‘doedd yr un garnedd i’w gweld, fel yr adroddwyd gan eraill o’i flaen. Nid oedd olion o lawer o gerrig o amgylch ‘chwaith, gan fod llawer wedi eu cario ymaith i godi adeiladau a waliau. Yr oedd ychydig olion o gloddio ysgafn wedi bod yno rywdro, heb fod lawer o amser yn ôl, meddai, ond ni welodd unrhyw dystiolaeth fod cyrff wedi eu codi oddiyno, na dim gweddillion eraill. Gwnaeth sylw prin o’r ffaith fod y beddau naill ochr i’r hen ffordd Rufeinig, Sarn Helen, ac roedd hynny’n awgrymu iddo mai beddrodau milwyr Rhufeinig oeddynt, a dim i’w wneud â’r chwedl enwog.

Cafwyd ateb i amheuaeth W.H.Hancock fod rhywfaint o gloddio wedi bod yno, a hynny, mae’n debyg’, dim ond ychydig amser cyn ei ymweliad â’r safle rhywdro yn 1851. Cyhoeddwyd llythyr gan un ‘Mervinian’, o Mona, dyddiedig 15 Ionawr 1851, yn y Carnarvon and Denbigh Herald a ddatgelodd ei fod o, a ffrind iddo wedi cloddio i rai o’r beddau, i ddyfnder o dair i bedair llath.  Mewn ffaith, dyma’r dystiolaeth gynharaf, ar ddu a gwyn, o unigolion yn cyfaddef iddynt wneud archwiliad trwy gloddio i’r beddau. Er eu harchwilio, ni ddaethpwyd ar draws yr un stone coffins or bones yno. Ond yr oedd y ffaith fod pridd gwahanol i’w weld yn dangos ei fod wedi ei gymysgu ar ryw adeg.

Cyhoeddodd Harry Longueville Jones, un o sefydlwyr y Cambrian Archaeolegical Association, a chyd-olygydd y cylchgrawn archeolegol adnabyddus, sy’n dal i fynd, Archaeologia Cambrensis (Arch. Cambs.) erthygl swmpus dan y testun ‘Preservation of Welsh Antiquities’ yn y cylchgrawn hwnnw yn rhifyn Hydref 1853. Wrth drin y dinistr oedd yn dod i ran rhai o’r hen safleoedd hyn yng Nghymru, roedd ganddo hyn i’w ddweud:

 Felly, dyna brawf pendant gan archeolegwr proffesiynol fod y beddau wedi cael eu dinistrio, a’r cerrig wedi eu defnyddio ar gyfer codi waliau, mor gynnar â 1853. Awgrymir yma fod y safle wedi ei dinistrio rywdro rhwng cyfnod Edward Llwyd, ar ddiwedd yr 17g. a chyfnod Hancock a Longueville Jones yn yr 1850au. Fe all dyn wneud difrod mawr i henebion dros gyfnod o 150 o flynyddoedd, yn amlwg!

Un a lofnododd ei enw fel ‘Cambrensis’ a ysgrifennodd lythyr, gyda’r dyddiad 13 Chwefror 1865, i’r Archaeologia Cambrensis. Roedd hwn wedi bod ar daith gerdded yn olrhain Sarn Helen drwy’r ardal, ac wedi sylwi ar safle Beddau Gwŷr Ardudwy. Cadarnhaodd  hwn eto mai dim ond olion digon anweledig, ar y cyfan, oedd ar gael yno'r adeg honno. Roedd o’r farn hefyd fod y beddau wedi eu hagor, a’u dinistrio gan, yn ei iaith ei hun: hunters after curiosities - not archaeologists - several years ago. 
 

I'w barhau!

 

Beddau Gwŷr Ardudwy: Chwedl neu Ffaith?

Rhan gyntaf cyfres fer, am safle hanesyddol ym Mro Ffestiniog. Erthygl a sgwennais ar gyfer cyfnodolyn Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog yn 2019, sef Rhamant Bro. 

Tystiolaeth ymwelwyr y dyddiau fu â’r safle
Dros y blynyddoedd, bu llawer o ddadlau am leoliad, a bodolaeth Beddau Gwŷr Ardudwy. Mae’r chwedl sy’n ymwneud â’r beddau, ac am y frwydr a fu ar y safle, yn adnabyddus i lawer ohonom bellach. Yn ôl traddodiad, dyma ble y lladdwyd nifer o ddynion Ardudwy – Ardudwy Uwch Artro, i roi yr enw swyddogol o’r Oesoedd Canol arno - gan garfan o wŷr o Glwyd.  Os cofiwch, roedd meibion Ardudwy wedi cipio merched o Glwyd, a’u dwyn i ardal a enwir yn awr yn Ffestiniog. Yn naturiol, daeth carfan o ddynion Clwyd draw i gyfeiriad Ardudwy i geisio cael eu gwragedd a’u cariadon yn ôl. Ond nid felly ddymuniad y menywod, wrth iddynt benderfynu boddi eu hunain mewn llyn cyfagos.  

Llyn Morwynion, o ben Y Drum

Mae chwedl arall hefyd, o’r Mabinogi, am Flodeuwedd, gwraig Lleu Llaw Gyffes yn dianc rhag dial ei gŵr, gyda’i morwynion, ac yn boddi eu hunain mewn llyn cyfagos. A dyna sylfaen dwy chwedl a roddodd enw i’r llyn, a elwir ers hynny yn Llyn y Morwynion.  

Ond beth am y dystiolaeth, os oes hynny, sydd i’w weld o’r frwydr honedig rhwng hogia’ Clwyd ac Ardudwy?

Yn ôl yr hyn a gofnodwyd hyd yma, mae’r safle yn wybyddys ers canrifoedd. Y lleoliad a nodir yn gyffredinol ar gyfer olion gweddillion y beddau ar fap Ordnans yw o amgylch SH7230642579. Ond ceir peth amrywiaeth o’r union leoliad wrth ddarllen adroddiadau niferus gan unigolion a fu’n ymweld â’r safle dros y blynyddoedd. Mae hefyd amrywiaeth mawr yn nisgrifiad yr ymwelwyr rheiny o’r safle, ac am niferoedd y beddau.  Fy mwriad i ydi ceisio mynd â chi ar daith gyda’r ymwelwyr rheiny fu’n troedio’r safle dros y blynyddoedd. Hefyd, gan nad oes archwiliad archeolegol, swyddogol wedi ei wneud o’r beddau honedig, na’r un adroddiad archeolegol gyflawn wedi ei chyhoeddi, rhaid dibynnu ar dystiolaeth llygad-dystion o’r 18fed ganrif, a chynt, i’w lleoli. Felly, dyma geisio, unwaith ac am byth, lunio ryw fath o fap, a phwyntio bys at union leoliad Beddau Gwŷr Ardudwy, allan o’r tystiolaethau hynny.

 

Dywedir yn nodiadau y casglwr rhyfeddol hwnnw o’r 17g., Robert Vaughan, Hengwrt, Llanelltyd, fod nifer fawr o’r beddau i’w gweld yn ystod ei gyfnod o ar y ddaear. Yn argraffiad Gibson o’r gyfrol Britannia, a gyhoeddwyd yn 1695, gwelir nodyn gan Edward Llwyd, (1660-1709), y naturiaethwr, botanegydd a hanesydd enwog, yn disgrifio’r safle, sydd y cyfeiriad cyntaf a geir mewn print o’r lle, mewn ffaith.  Dyma fras-gyfieithiad ohono:

Ar fynydd Migneint ger Rhyd yr Halen, oddeutu chwarter milltir o’r ffordd hon (Sarn y Ddual), mae yno gofebion cerrig rhyfeddol a elwir yn Beddau Gwŷr Ardudwy. Mae yna o leiaf deg ar hugain mewn nifer; disgrifir pob un tua dwy lath o hyd; ac ar gornel pob bedd y mae pedwar piler, mewn ffurf sgwâr, tua 2 neu 3 troedfedd o uchel a 9 modfedd o led….

Ychwanegodd Llwyd yr wybodaeth i garreg o’r safle, gydag arysgrif Ladin arni, gael ei chario oddiyno i drwsio muriau’r eglwys, neu efallai wal y fynwent yn Llan Ffestiniog. Maint y garreg honno, lle bynnag y gosodwyd hi, yn ôl Llwyd yw ‘tua dwy droedfedd o hyd, hanner llath o led a 3 i 4 modfedd o drwch.

Disgrifiodd Thomas Pennant y beddau, tua chanrif ar ôl ymweliad Edward Llwyd, a leolir ganddo hefyd, yn anghywir, ‘ger Rhyd yr Halen’yn hytrach na ‘Sarn Helen’, yn ei gyfrol o 1794 o Tour in Wales fel hyn, a chyfieithaf eto:

Mae’r beddau hyn tua 6 troedfedd o hyd, a dwy garreg yn sefyll yn y ddau ben; ond mae’r cerrig bellach wedi eu symud. Ond erys nifer o gylchoedd cerrig, y mwyaf tua 52 troedfedd mewn diamedr; carnedd fawr, gyda dwy garreg wedi eu gosod, ac yn sefyll ar un rhan, fel petai i ddangos mynediad i’r gell, yr hon y mae yn ei amgylchynu, mae’n debyg’; gerbron y mae tomen lai, a chylch bychan; a’r cyfan wedi ei amgylchynu gan gylch mwy, sydd erbyn hyn yn anghyflawn, oherwydd i’r cerrig gael eu defnyddio i wneud waliau…

Ond bychanu disgrifiad Pennant wnaeth Richard Fenton, teithiwr arall i’r safle, tua 20 mlynedd yn ddiweddarach, yn 1813. Roedd hwn o’r farn mai safle cynhanesol oedd y lle. Dywedodd hefyd fod y cerrig o’r safle wedi eu codi a’u gosod yn y ffordd Rufeinig, Sarn Helen, sy’n rhedeg gyfochrog â’r safle. Roedd y cerrig na ddefnyddiwyd yn ymddangos fel cerrig cylch o amgylch y beddau, a cherrig y cistfeini wedi eu symud. Ni wyddai ddim am y cylch 52 troedfedd o ddiamedr o gwbl, meddai, gan led-awgrymu fod Pennant wedi dychmygu’r cyfan. 

...I'W BARHAU!

Mi gerddaf gyda thi

Cyfieithiad o I'll walk beside you a gyfansoddais ar gais cyfaill imi, oedd yn gofyn am gân i'w chanu yn angladd ei wraig yn Awst 2018. Hefyd yn berthnasol i minnau ar hyn o bryd, gan ei bod yn dair blynedd ers i mi golli f'annwyl wraig Beryl ym Mai 2023.

Mi gerddaf gyda thi dros lwybrau’r byd
A ninnau’n dau bob tro yn un o hyd;
Gan syllu arnat ti a dal dy law,
Mi gerddaf gyda thi beth bynnag ddaw.

Mi gerddaf gyda thi hyd oriau’r nos
O dan holl sêr y nen a’r wybren dlos;
A rhoddaf iti dyner gariad glân,
Mi gerddaf gyda thi i’r oriau mân. 

Mi gerddaf gyda thi dros siwrne faith
Drwy ddyddiau blin a braf, ar hyd y daith,
A phan ddaw’r machlud atom, ddyddiau pell,
Mi gerddaf gyda thi i fyd sydd well.

Nad-fi'n-angof; forget-me-not. Llun trwy drwydded Comin Creadigol CC0 1.0

 

Y Sesiwn Fawr

Ar raglen ar y weiarles, cyn toriad y wawr
Y clywodd Twm T'ucha am y Sesiwn Fawr;
Gwrandawodd yn astud, yn rong, hynny yw,
Am ddyfodiad y Sasiwn, er trymed ei glyw.
Hen lanc, bron yn neinti, un agos i'w le,
Yn sownd i'w gynefin, ac yn ddiarth i'r dre'
Oedd hwn; wedi cadw i'r llwybr cul,
Yn ffyddlon i'r moddion yn Salem bob Sul.

Dim ond camgymeryd llythyren wnaeth Twm,
'Roedd hynny'n naturiol, a'i glyw o mor drwm;
Mae acen Lanfachreth a'r fro, neno'r têd
Y dafodiaeth ryfedda' a glywir trwy'r wlêd.
Fel mae pawb yn yr ardal yn gwybod ynte,
Mae 'A' mewn sawl ystyr yn swnio fel 'E'.

Roedd yr ŵyl i'w chroesawu gan gapelwr fel fo -
Ni chynhaliwyd 'r'un Sasiwn fel hynny ers tro.
Fel un heb ddiddordeb ym mhethau y byd -
Wedi'i drwytho ar bregethau 'rhen gewri i gyd
Edrychai ymlaen, wrth roi'r tresi ar Pol 
Y ferlen, a'i gosod yn sownd yn y drol.

Gydag ef roedd ei Feibl (hen fersiwn, wrth gwrs,)
Llyfr Emynau, Atodiad, a phunt yn ei bwrs 
Ar gyfer y casgliad, gan ei fod o mor hael,
(At achosion enwadau mor hynod o wael.)
Roedd dewis Dolgellau'n ddelfrydol, yn wir,
Â'i gysylltiad â'r Crynwyr a chrefydd mor hir.

Wedi dychryn 'r'ôl teithio'r ffordd fawr ar ei hyd,
A rhyfeddu bod cymaint o geir yn y byd,
Cyrhaeddodd y Marian yn ddigon di-lol,
A holodd rhyw blismon lle 'ca'i i barcio ei drol.
"Mae'r dre' 'ma yn orlawn" atebodd y cop,
"Lle 'gosa 'di Ganllwyd, yn ymyl y siop".

I Twm, nid oedd hyn yn gwneud llawer o sens -
Cael Gŵyl Fethodistaidd ochr arall i ffens,
Ond cytunodd fod y Sasiwn yn wir, ddiymwad,
Yn dal yn boblogaidd gyda phobl y wlad,
Wrth weld y tyrfaoedd yn mynd ar eu hynt
Fel locustiaid yn hanes 'r'Hen Destament gynt.

Daeth geiriau'r sylwebydd, yn uchel ei lef,
Fel llais o'r anialwch, nid fel manna o'r Nef,
I atgoffa'r mynychwyr o'r arlwy o'u blaen, 
Ond dirgelwch o'r mwya', o hynny ymlaen
I Twm, oedd yn barod â'i Ganeuon Ffydd,
A'i borthiant o weddïau i'w gynnal trwy'r dydd.

Ni chlywodd erioed am y 'sgethwr Bryn Fôn,
Ai diwygwyr yw'r Moniars o Ynys Môn?
A phwy oedd y boi 'na o Benrhyn Llyn?
A'i brawd i Tom Nefyn, ymholai ei hun.
A phwy yw Twm Morys,- efengylwr o fri?
A ydi Meic Stevens yn Barchedig, D.D?

Siomedig gythreulig oedd yr ŵyl i'r hen frawd,
Wedi gweld beth oedd hanes y Sasiwn a'i ffawd.
Heb gael dweud yr un adnod na galw'r Amen,
Ac yntau yn uffern, a'r Diafol yn ben,
Hysiodd Poli tuag adre' i Dŷ Ucha yn syth,
A'i adduned yn datgan na ddychwelai o  byth
I'r SAsiwn yn Sodom; ac rwy'n sicr yn awr
Na welwn Twm eto'n y Sesiwn Fawr
 

I'r Pant y Rhed y Dŵr

Fe gafodd Twm ei eni
Yn lwcus, chwara' teg,
A llwyth o lwya' arian 
A sgleiniai yn ei geg;

Derbynodd holl fanteision
Y ddaear hon, o'r crud,
Heb fod erioed mewn angen,
Yn fodlon iawn ei fyd.

Ei gyfle ddaeth yn gynnar 
I flasu'r bywyd bras,
Pan briododd, yn ŵr ifanc
Ag unig ferch y Plas;
Fe etifeddodd gyfoeth
Y Major, a'i holl dir;
Y cwbl yn haeddiannol
A dweud yn hollol wir,
Am gael y weledigaeth
Mae'n rhaid edmygu'r dyn,
Am orfod rhannu gwely 
 dynes mor ddi-lun.

Dros lewyrch y blynyddoedd
Aeth hwn o nerth i nerth,
Ni allai gyfri'i ffortiwn,
Ni wyddai faint ei werth;
Drwy nawdd y sybsideiddio
A ffidlo ambell grant
Diddorol fydd tystiolaeth 
Ewyllys Twm i'w blant.

Fe werthodd, am ddwy filiwn,
Saith erw o dir gwael
I un ddaeth 'mewn i'r ardal, 
Rhyw Ianci eitha' hael,
A fu yn ddigon gonest
I dalu'r pris yn llawn
I goffrau Twm, oedd eisoes
Yn orlawn, orlawn iawn.

Onid yw'r byd 'ma'n greulon,
Mae'n anodd dallt y drefn,
A minnau'n ofergoelus,
Yn byw yn nymbar 7;
Er i mi weithio'n onest
Nid ydwi fymryn nes,
Rhaid cael y cash i ddechra' -
Mae pres yn magu pres;
Ac yma, yn fy nhlodi
Mi wn yn berffaith siwr
Mai gwir yr hen ddywediad,
'I'r pant y rhed y dŵr'.

Un ar ôl

Yma f’hun wyf yma druan,
Claf o serch yw ‘nghalon fechan,
Un ar ôl sy’n llawn o deimlad,
Lle bu dau yn llawn o gariad.
Unig ’rwyf ers iddi fyned,
Mawr yw’r ing, a mwy yw’r golled;
Llygaid trist yn llawn o ddagrau,
Anodd ceisio lleddfu’r angau.

Cerdd fach bersonol, yn cwblhau cwpled gan Iwan Morgan yng ngholofn Rhod y Rhigymwr, Llafar Bro, Mawrth 2026
 

Y Marina

Daeth cynllun uchelgeisiol
Rhyw gwmni mawr o'r De
I'w drafod a'i ystyried
Gan Gyngor Bach y dre'.
Ned Owen, hen Lafurwr,
(Ond Tori yw'n y bôn)
A roddodd y gwahoddiad
I'r cynllun,'nôl y sôn;
Hwn gredai'n gydwybodol
Y dylai fod yn ddeddf
I beidio gwrthwynebu
'R'un estron blan, o reddf.

Ei gyfaill, John 'r'Emporium
Oedd uchaf groch ei lais
Wrth feddwl am y siopa'
Yn elwa o bres y Sais;
Roedd o'n rhagweld armada
O forwyr tywydd braf
Yn hwylio yn eu miloedd
I'r strydoedd ym min haf.

"Anghofiwch egwyddorion
Hen ffasiwn, gwirion, ffôl
Am etifeddiaeth" meddai,
"A chymaint ar y dôl;
Os cawn ni gant o swyddi,
Wel, 'falla chwech neu saith,
Mi fasa'n hwb i'r ardal
Pa'r ots am foddi iaith."

Daeth llawer o gefnogaeth
I'r cynllun, 'n'ôl y drefn,
Drwy winc, a chodi dwylo
Y criw ddi-asgwrn-cefn;
A phasiwyd, bron yn unfryd
I dderbyn yn llawn ffydd
Y plan i gael Marina,
I'w ddechrau unrhyw ddydd.

Ond yna, daeth i sylw
Am broblem, nid un fach,
Sef sut i godi harbwr
I gychod neis y crach;
A thynwyd gwynt o hwyliau
Y cynllun ar y bwrdd
Am Farina mawr i 'Stiniog
A'r môr mor bell i ffwrdd
 

Ceffyl Blaen

(Mae angen un ym mhob cymuned!) 

Cyhuddwyd Ifan droeon o fod yn geffyl blaen;
Yn wir, bu'r cyhuddiada' yn dipyn bach o straen
Ar iechyd un mor ffyddlon i achosion da y wlad,
Ac un mor gydwybodol dros bopeth, neno'r tad.

Er gwreiddiau digon syml a thlodi'r dyddiau pell,
Fe wnaeth pob dim y gallai i wneud ein byd yn well,
'R'ôl byw o'r llaw i'r genau, â'i gefndir digon tlawd,
Fe roddodd hwn wasanaeth rhagorol dros ei frawd. 

Ceid geiriau hyll amdano, 'rhen gr'adur caib a rhaw,
Am  bry' sy'n codi ucha', ac am y lle y daw;
Cenfigen ydi'r cyfan, ac fe glywsom lawer tro
Am rai o blith y werin â'u cyllyll ynddo fo.

Nid am ei fod o 'stabal werth chweil, na'i bedigrî,
Nac am ei ddawn o arwain cymdeithas, am wn i,
Y daeth rhen Ifan yntau, dros gyfnod, 'deud y gwir,
Yn ffefryn efo'r lêdis, rhyw fath o stalwyn sir,

Wrth geisio gwneud cymwynas â gwraig y Garreg Lefn, 
Fe' i 'nafwyd wedi baglu dros riniog y drws cefn;
Ei aberth dros ei bobl sy'n rhwystr iddo'n awr,
A'i gloffni yn gyfarwydd wrth gerdded y Stryd Fawr.

Ni fu erioed yn canmol ei hun fel ciw o frid,
Na'i allu i genhedlu, na'i ddawn i godi spîd,
Ond, eto, er pob pob malais, y 'ceffyl blaen', a'i sgwrs 
Oroesodd yr holl rwystrau, a chwblhau y cwrs.

Ers iddo gael ei ethol ar bwyllgor bach y côr
A hynny ym mis Ionawr, yn neintîn ffiffti ffôr,
Fe aeth o werthwr raffls, i ddyn gwneud tê y criw,
I'r safle 'mae o heddiw, yn llywydd eitha' triw.

Bu'n flaenor ers blynyddoedd, yn frenin y Sêt Fawr
Yng nghapel bach Bethania, nes tynnu hwnnw'i lawr;
Aeth wedyn draw i'r Eglwys, fel warden arni hi,
A fo sy'n canu'r clychau ar Suliau, welwch chi. 

Efe yw ysgrifennydd, hen law y papur bro,
(Na fyddai yn bodoli heblaw amdano fo);
Mae hefyd yn drysorydd ar elusennau'r Llan,-
Mae'n anodd ffrwyno rhywun sy'n sefyll dros y gwan. 

Mae'n un o gewri'r pentra', a ddaeth i rym ar sail
Ei hir wasanaeth drosom, un solat, heb ei ail.
Ac nid am ista'n llonnydd, ac nid ar chwara' bach
'Daw dyn yn glarc ar Gyngor Cymuned Abergwrach.

Petawn i'n ddyn sy'n betio, fe roeswn bunt ar hwn
I'w ddewis yn archdderwydd, (mae'n fardd difai, mi wn)
A phetai o'n cael ei urddo, rhaid peidio bod yn syn - 
Mae rhai salach na 'rhen Ifan wedi llenwi'r swydd cyn hyn.

Fel pob ceffyl sydd yn ufudd, yn ffyddlon wrth ei waith,
Mae Ifan wrthi'n ddygn yn llwybro hyd y daith;
A'r merlyn gaiff ei chwipio, yr un sy'n llusgo'r drol
A wnaiff ei dasg heb wrgnach, yn dawel a di-lol.

I'r diawl â'r holl ymgecru, a deud yn ddigon plaen,
- I 'neud i betha' ddigwydd, mae'n rhaid cael ceffyl blaen -
Yr hoelen wyth sy'n weithgar, ac un dderbynia rôl
I dynnu'r mulod diog, sy'n llusgo y tu ôl.

Gwersylla

Annwyl Mam,
    Dyma'r llythyr, fel 'r'addewais i
am hanes y gwersyll yn Southend-on sea.

Fel y cofiwch, mi fu'm yn Llangrannog y llynedd,
gan ddilyn traddodiad dros bum neu chwe mlynedd, 
fel hogyn diniwed, yn aelod o'r Urdd
mor falch o'i dreftadaeth, a'r coch gwyn a gwyrdd.

A do, cefais ddigon o hwyl yn 'fan honno,
y swogs, Midnight Feasts, y cysgu a'r deffro;
y rhedeg, y baglu a chodwm dîn,
y pwll nofio, y gemau a'r trampolîn.

Ond wedi aeddfedu erbyn hyn, chwara' teg,

a minnau yn hogyn dros bedair ar ddeg,
cefais gyfle i fynd i ehangu gorwelion
a rhannu diwylliant â chyfeillion o Saeson.

Wedi cyrraedd de Lloegr, a'm bag dros fy ysgwydd,
cyflwynwyd fi'n fuan i'm ffrindiau o'r newydd.
Ac yna fe'm t'wyswyd dros weddill y camp,
ac yna i'r gwely, a hwnnw'n un damp.

Ond di-angen oedd poeni am bethau mor fach
a thamprwydd a chwain mewn awyrgylch mor iach.
Roedd pawb yn gyfeillgar tuag hogyn mor swil
ag enw mor syml a Chymreigaidd â Wil.

Oherwydd y cyffro, a hitha' 'di nosi
a finna' fel wimblad, yn troi ac yn trosi,
ce's gwmni dwy eneth yn f'ochor drwy'r nos,
rhai cynnes, groesawgar, 'Naughty Nita' a Rose.

Hen genod dymunol, twymgalon, siort ora,
â'm cadwodd yn effro nes gwawriodd y bora.
Ond, mam, ce's brofiada' y cofiaf tra'n fyw
am natur dynoliaeth a dynol ryw.

Fe ddysgais am love bites, a llawer iawn mwy,
mewn gwersi anffurfiol a roed gan y ddwy;
ond peidiwch a gofyn sut wersyll yw hwn,
nac am weithrediada'; am hynny ni wn.

Ni fum ar 'r'un ceffyl, na nofio'n y môr,
ni ymunais mewn gemau, na chanu'n 'r'un côr;
ond, diawcs, doedd dim pall ar yr hwyl gefais i
yn y gwersyll rhagorol yn Southend-on-sea.

Anfonaf fy llythyr â chofion cynhesa', -
mi wela'i chi rywdro y flwyddyn nesa'.
dwi'n falch ichi ollwng y ffrwynau 'na 'leni;
ac yn falch mod i yma,
            eich mab, William Henry. 

Ar Gerdyn Post

Annwyl Mam,

Dim ond gair bach reit sydyn -

Wedi cyrraedd yn iawn';
Torheulo bob bore
A chysgu'r prynhawn.

Er yr haul, mae'r hen blantos
Â'u hwynebau yn llwyd -
Methu'n lân â dygymod
Â'r sothach o fwyd.

Heblaw am y twrw
A'r stumog, a'r beil
Mae'r teulu a minnau'n 
Cael amser gwerth chweil,
Ond oherwydd y sunstrôc 
A'r poen yn y bol
Ni ddown ni byth eto
I'r Costa Del Sol.

Cofion, ar frys, 
Gwen.

Gêm o Ddau Hanner (Stori bron yn wir!)

Hanner Cynta'

Yn ystod Gorffennaf mil naw chwedeg pedwar
Cystadleuodd y Llan 'cw mewn gornest 'gyfeillgar'
Yn erbyn rhyw dîm o ochra' Manceinion
Ar faes wedi'i farcio ar gae rwdins Cors Wnion.

Dechreuodd y Saeson yn eu togs continental,
A ninnau, feidrolion, yng nghrysau'r siop gornal;
'Roedd ganddyn' nhw dalent, yn wir, chwara' teg, 
Gyda'u seren ddisgleiriaf yn Smith, eu rhif deg.

Fe gawsom ni wersi mewn chwara' pêl droed,
A hwythau'n llawn hyder yn pwyso'n ddi-oed;
Tra bo ni, yr hen wariars, fel ein teidia' gynt
Yn ceisio dygymod, yn cicio'r gwynt.

Roedd ymgais yr hogia' i rwystro'r pum gôl
Yn union fel ceisio troi'r llanw yn ôl
Ac erbyn hâff-teim, roedd yn edrych yn ddu 
Ar obeithion y Cymry yn erbyn y llu.
-------------------------------

Yr Ail hanner

Dros baned a ffag, fe gawsom bep-tôc, 
Rhag i'r Saeson ffroenuchel ein gwneud ni yn jôc;
Wil Huws, ein rheolwr, un brathiog ei eiria'
Â'n diawliodd, gan ddeud bod rhaid newid tactega'.

Cafwyd cynllun gan Wil ar sut i adfer y sgôr
-Nad oedd dim byd i'w wneud â ffôr-tŵ-ffôr,
Ond cynllun hen-ffasiwn, effeithiol dros ben
Ar sut i fygu talentau eu nymbar ten.

Wil Stalwyn, mawr, solet, ein cefnwr de
A gafodd yr arwydd i roi'r boi yn ei le;
A phan ddaeth y cyfle, fe gyflawnodd y gwaith
Heb fath o ymdeimlad, na chydwybod ychwaith.

'Doedd yno 'r'un cam'ra nac action replay
I ddangos i'r dyfarnwr be' aeth o'i le;
Dim ond eiliad a gymrodd y digwyddiad chwim
A loriodd y seren, a chododd o ddim.

I'r tîm o Fanceinion aeth pethau yn waeth
Wedi colli'r prif sgoriwr, a hwnnw yn gaeth 
Ar y fainc ar ei orwedd, wedi'r dacl unfair
(Ni allai o sefyll heb iws ei ddwy ffêr.)

Aeth y system ail-hanner yn ei blaen yn ddifai,
 niferoedd y tîm arall yn mynd yn llai;
Fe sgoriwyd saith gôl gan flaenwyr y LLan,
Wrth i'r gelyn cwympedig fynd 'lawr ym mhob man;

Dim rhyfedd ein bod ni yn griw ofergoelus,
Yn ein seithfed nef, yn bobol mor ffodus;
Mae saith yn rhif lwcus, i bawb ond i Saeson,
Fel y saith oedd yn glwyfus o'r tîm o Fanceinion.

Trwy chwarae yn galed a rhyfedd wyrth,
Fel yn hanes 'r'hen Samson, fe chwalwyd y pyrth,
A threchwyd y gelyn, a chafwyd cyfiawnder
Mewn gornest gofiadwy - y gêm o ddau hanner.

Iechyd a Diogelwch

Rhyw fwthyn diaddurn oedd nghartre' bach clyd,
Heb foethusrwydd o gwbl, na steil, na dim byd;
Codi dŵr glân, iachusol, o ffynnon fach hardd, 
Gyda chloset, (un â bwced), yng ngwaelod yr ardd.
Dim math o garthffosiaeth, na dim i'w ymdrin
Na phapur sidanaidd i sychu 'r'un tîn.

Bum yn byw yn gyfforddus, er braidd yn ddi-lun
Yn fy mwthyn hen-ffasiwn, ar ben fy hun.
Cefais lonydd i drigo, heb letrig na ffôn,
Ymhell o'r oes fodern (a'i boen, 'n'ôl y sôn),
Hyd nes styrbio fy heddwch - ni fedrwn ei 'sgoi,
Gan rhyw ddyn biwroctaidd, hen 'sglyfath o foi.

"Mae'n ddrwg gen i'ch 'styrbio fel hyn", meddai'r gŵr
"Dwi'n 'dod wythnos nesa' i destio eich dŵr".
(A bod yn reit onest, doeddwn i ddim yn dallt,
Fod 'na rywbeth yn rong, heblaw 'fod o'n hallt.)
"Y dwr yn eich ffynnon, dwi'n feddwl, siwr iawn,
Mi ddo'i ar ôl cinio, rhyw dro yn y p'nawn."

Roedd o'n ymddwyn fel Napoleon, yn wir, ar fy llw,
Gyda'i bwyslais ar doilet, a'i Water-loo.
"Ac mae'n erbyn y gyfraith i neb droi ei glôs
Mewn cwt nad yw'n fflyshio, a hynny'n y nos. 
Nid yw'r daith 'na i waelod yr ardd at eich lles,
A byddai pan wrth y drws 'ma yn llawer iawn nes." 

 

"A daeth cwyn gan rhyw Saeson eich bod yn ddyn ffôl
Ac yn iwsio'r Observer i sychu'ch pen ôl;
A mae hynny yn wrthyn, ac yn groes i ddeddf gwlad,
Ond cewch iwsio Y Cymro, heb gosb, neno'r tad.
Tydi hynny ddim yn torri deddf hiliaeth G.B.,
A dim ots am ypsetio rhai croendena' fel chi"?

"Y fi yw'r awdurdod, welwch chi",meddai'r ffŵl,
"A deddf yw gorchymyn, a rheol 'di rŵl;
Mae eich iechyd yn bwysig, mae'n deud yn fan hyn
Na chewch fynd yn sâl, mewn du a gwyn.
Mae rhaid ichi newid eich ffordd gyntefig o fyw,
I gael dod yn rhan normal o ddynolryw."

Bu raid imi wario rhai cannoedd, yn wir,
I gyd-fynd â holl ddeddfau Helth & Seffti y sir.
Mae'r lle chwech hynafol fu unwaith mewn bri, 
Fel geudy i'r teulu, a lle i bi-pi
Yn adfail, ers i minnau orfod dilyn y drefn,
A chael tap dwr a thoilet tu mewn i'r drws cefn.

Dwi wedi cael digon, fel pawb arall, mae'n siwr
O reola' am fwydydd, ac am ansawdd y dŵr;
Am wahardd chwarae concyrs, fel y dyddiau gynt;
Am sledio mewn eira, ac am ollwng gwynt.
Rhaid cael ffens rownd yr oriel mewn capel yn awr,
I atal hen gojars rhag disgyn i'r llawr.

Oes gennych chi drwydded i anadlu yr aer
Sy'n mynd drwy eich ffroenau, gofynnaf yn daer?
Mi fydd angen cael leisans i fyw, neno'r tad;
A chewch chi ddim marw heb gael caniatâd;
A'r dyn Helth and Seffti, nad oes ganddo ddim parch,
Fydd yn dweud yn derfynnol os y cewch fynd i'r arch.
- - - -

(Llun Carey Jones, Chwarel Bwlch)

 

'Dathlu Calan 2000', neu'r Milenium Byg

Cyflwynaf y gyfres hon o gerddi hwyliog fel rhywbeth i godi calon. Mae hon wedi'i chyfansoddi ar droad y ganrif.

Tra roedd pawb yn y wlad 'ma, â'u holl gybôl
Yn croesawu Ddydd Calan, rhai blynyddoedd  yn ôl,
Roeddwn i yn y selar efo'r teulu i gyd
Yn aros yn ofnus am ddiwedd y byd.
Roedd gennym ni ddigon o fwyd yn y lle
I borthi pob Cymro o'r gogledd i'r de,
I'n cadw ni'n fodlon am flwyddyn neu ddwy,
Ac emergency rations am lawer iawn mwy.

'Dach chi'n gweld, cefais gyngor gan gyfaill ryw dro
Am ddydd Armagedon oedd yn dod, medda' fo;
Yn ôl Nostradamus Methusala Smith,
Dim ond y rhai parod fyddai yma am byth.
Mewn sgwrs yn y dafarn, yng nghornel y snug,
Cyfeiriodd 'rhen gyfaill at y mileniwm byg,
Ac fel yr oedd peryg' i bawb sydd yn fyw,
Ac am effaith y chwilen ar holl ddynolryw.

Rhagwelai ddinistrio'r dinasoedd mawr
Yn chwilfriw, â'u gadael fel lludw, i'r llawr;
Proffwydai alanas dros wledydd di-ri',
Heb fath o achubiaeth, ond i deulu fel ni.
Tra roedd gweddill dynoliaeth i gyd yn mwynhau
Gweld dyfodiad y milflwydd yn brysur nesáu,
Roeddem ni dan y ddaear, fel tyrchod mewn tail,
Yn aros am y diwedd hyd Ionawr yr ail.

Ddigwyddodd 'na affliw o ddim, medda' nhw, 
Heblaw am ryw straen anghyffredin o flu;
A ninnau'n y selar, yng nghanol y chwain
Heb glywed 'r'un nodyn o Auld Lang Syne.
Mi gollais i noson arbennig, 'nôl rhai,
A phawb wedi 'joio'r dathliadau'n ddi-fai.
Ond fe ddysgais un wers, un sicr, mai myth
Oedd gair Nostradamus Methusala Smith.

Os y gwyddoch am rywun sydd eisiau, ar frys, 
Dwy dunnell o datws a phum cant tun pys, 
Siwgwr a menyn a chaws n'ôl berfâd, -
A llwythi o nwyddau fel hyn, ddigon rhad, 
Anfonwch air ataf, neu os caf fod mor hy'
Dewch draw gyda'ch cynnig, fe 'nabodwch y ty -
Yr un efo selar ym mhen ucha'r stryd,-
A hynny ar fyrder, cyn diwedd y byd.