Cyfaill Cywir: Rhan Olaf Hanes Gethin, adeiladwr y bont

Dros y blynyddoedd, dioddefodd Gethin lawer o brofedigaethau ei hun. Collodd ei wraig ddwy flynedd cyn cychwyn ar ei waith ar y bont, ac roedd wedi profi tristwch gweld nifer o’i ddeg o’i blant yn mynd o’i flaen hefyd. Roedd anlwc yn ei ddilyn yn rheolaidd.

----------------------------------------------------------------------------------------------
Tybed oedd ei gydwybod yn ei bigo pan gyfansoddodd yr englyn arwyddocaol hwnnw, rywdro wedi achos Hari Ddu?

O Dduw doeth, o maddau Dad – fy mhechod,
Sy’n fy meichio’n wastad;
A gyr im win dy gariad
Nes caf yn hyn ysgafnhad.

Mae’n debyg iddo benderfynu ei fod wedi cael ateb i’w gri cyn mynd i’r orsedd fawr ‘na uwchben, pan gyfansoddodd gerdd, yr olaf iddo’i chyfansoddi, mewn ffaith, a darllenwyd hi yng nghapel Bethania ddydd ei angladd. Dyma un pennill ohoni:

‘Rôl imi gael maddeuant
Nid chwerw yw marw i mi,
Ond porth i orfoleddu,
Mae ‘mhen uwchben y lli.

Bedd Gethin; mynwent Eglwys Sant Tudclud

 

Ar y 29 o Ionawr 1883, ffarweliodd Gethin â’r fuchedd hon, ac mae’n dyb a welwyd angladd mor fawr
ym Mhenmachno cynt na chwedyn, gyda channoedd o bobl o bob rhan o Gymru’n bresennol. Cafwyd geiriau o deyrnged iddo yn yr angladd gan ei fab-yng-nghyfraith ei hun, y Parchedig Edward Humphreys. Ond ymysg y geiria o glod megis ‘Hyfforddwr gonest’, darbodwr gofalus, ‘haelioni Cristnogol’ ‘cymydog caredig' a ‘chyfaill cywir’ cynhwysai’r Parchedig Humphreys ambell frawddeg sy’n anghyson eu cynnwys, ac yn britho’r deyrnged yma ac acw. Meddai:

Pan y mae y cyhoedd ar y dydd difrifol hwn yn mynd dros fywyd yr ymadawedig, cymerant i ystyriaeth yr egwyddorion sydd yn rhedeg drwyddo, yn hytrach na manylu ar bob symudiad a digwyddiad oedd yn ei nodweddu

Roedd hefyd yn feirniadol o’r cyhoedd am fod, a dyfynnaf:

Yn rhy gyfyng i’r cymeriad ddatblygu yn llawn, ac nid oes ond goleuni dydd y farn a’i dengys yn ei liw priodol, pryd arall y mae ysbryd plaid yn pardduo enw glân y bardd, a gofynir blynyddoedd o amser i olchi ymaith y lliw tywyllodrus sydd yn cuddio y gwir gymeriad...

-------------------------------------------------------------------------------------------------
Ym marwolaeth Gethin, collodd Benmachno un o’r cymeriadau amlycaf a gododd y plwy’ erioed, a daeth neb o fewn cyrraedd dilyn ôl ei droed ers hynny. Roedd ei gyfraniad i fywyd cymdeithasol a gweithfaol y plwy’, a Dyffryn Conwy yn amhrisiadwy, ac fel y canodd ei gyfaill Gwilym Cowlyd wedi ei farw:

Awenydd annwyl huna – enir byth
Neb leinw’r bwlch yma.

Oedd, roedd yn golled enfawr i lawer. Ond yn ei gell unig yng ngharchar Wormwood Scrubs, roedd ‘na un creadur bach o Gymro yn hollol ddiarwybod am farw Gethin, ac yntau wedi treulio wyth mlynedd dan glo erbyn hynny, a heb dderbyn ymweliad, na gair gan deulu na chyfoedion ers amser maith.  Yn sicr, ni fyddai hwnnw wedi colli’r un deigryn o gael y newyddion. 

Ond, er yr hyn a sibrydwyd am ei feiau dros y blynyddoedd, ac er yr hyn ddatgelwyd gen i yn fy nghyfrol ‘Owen Gethin Jones ei fywyd a’i FEIAU’, dwi’n gobeithio, rhyw ddydd, y gwel Cyngor Cymuned Penmachno yn dda i ddadorchuddio plac, neu gofeb gyffelyb iddo, er cof am ei gyfraniad helaeth i ddiwylliant y fro. 

Mewn ffaith, oherwydd diflaniad llawer o eiriau ar ei garreg fedd, mae plac newydd wedi ei osod arni. Mi faswn yn hoffi’n arw arw credu fod gennyf ran yn dylanwadu ar y cyngor plwy’ yn hyn o beth.  Am y pethau Da a wnaeth yn ei gynefin, mae Gethin yn haeddu hynny.      
- - - - - - 

(Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn 43, 2024 Rhamant Bro, cylchgrawn Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog, yn dilyn sgwrs roddais iddyn nhw) 

Mae'r hanes yn llawn yn y gyfrol yma >

  

Hari Ddu -Rhan 4 Hanes Gethin, adeiladwr y bont

Ar ddiwedd y darn diwethaf mi soniais am un o weithwyr y bont, a garcharwyd am 15 mlynedd... dyma barhau'r hanes hwnnw.

Mae Tyddyn Cethin, cartre’ Gethin Jones, yn sefyll nid nepell o safle’r drosedd, Bryn Golau, Penmachno, lle trigai Henry Jones, un o Gerrigceinwen, Ynys Môn yn wreiddiol, a’i wraig, Anne, a’i blant. Byddai Henry, neu ‘Hari Ddu’ yn ôl ei ffugenw, wedi bod yn cyhuddo’i wraig o fod yn anffyddlon iddo ers tro, a helyntion rhyngddynt yn aml o’r herwydd.  Beth bynnag, i dorri stori hir yn fyr, roedd plismon y pentra wedi cael ei alw i fyny i’w cartre’ ar fwy nag un achlysur i dawelu’r dyfroedd.  

Bryn Goleu

Wedi dod adre’ o’i waith ar y bont yn ddirybudd un pnawn, aeth Hari Ddu o amgylch y pedair tafarn ym Mhenmachno, a llenwi’i fol â’r ddiod gadarn. Erbyn amser cau, roedd yn feddw gaib, a chychwynnodd yn sigledig ar y daith filltir o hyd i fyny i Fryngola’. Pan gyrhaeddodd ei gartra, roedd y drws wedi’i gloi, a llais dyn i’w glywed oddi mewn. Yn ei gyflwr meddw, ciciodd Hari’r drws i lawr, gan feddwl rhoi curfa i garwr slei ei wraig. Ond wedi cael mynediad, ei dad-yng-nghyfraith oedrannus, Owen Griffith, oedd wedi dod i warchod ei ferch rhag cael curfa gan Hari oedd yno. Aeth yn ffrwgwd yn syth, a Hari’n dyrnu a chicio’r hen ŵr.  Beth bynnag, llwyddodd ei dad yng nghyfraith i ddianc am adra.  Ond ymhen wythnos roedd Owen Griffith yn farw wedi’r gam-driniaeth o ddwylo a thraed Hari Ddu.

Ymhen ychydig amser, yn Llys y Goron, Caernarfon, cyhuddwyd Henry Jones- Hari Ddu - o ddynladdiad. Roedd Hari’n amddiffyn ei hun yn erbyn y cyhuddiadau.  Yn ystod yr achos gwnaeth y diffinydd ‘ddatganiad syfrdannol’ yn ôl adroddiadau yn y wasg Gymraeg, megis Y  Faner, Y Genedl Gymreig a’r Herald Cymraeg, am anffyddlondeb ei wraig - a dwi’n dyfynnu rŵan – gyda gŵr adnabyddus o Benmachno.  Gan fod Gethin mor uchel ei barch, yn amlwg, ni feiddiai’r un ohonynt ei ddinoethi’n gyhoeddus.  Ond wrth ddarllen papurau wythnosol Cymreig a gyhoeddwyd yn Saesneg, megis y North Wales Chronicle, a adroddai am yr achos, fe enwyd Owen Gethin Jones fel y Romeo hwnnw.  

Ategwyd yr amheuon am anffyddlondeb Ann ei wraig, a’r cysylltiad â Gethin, pan ddywedodd Hari yn y llys amdano’n deffro o drwmgwsg un noson, gan glywed lleisiau’n dod o hen dŷ gwag drws nesa.  Wrth weld nad oedd Ann yn gorwedd wrth ei ochor, aeth i lawr y grisiau, a sylwi nad oedd yn y stafell fyw ‘chwaith. Aeth allan trwy’r drws i weld pwy oedd bia’r lleisia’n dod o’r tŷ gwag, a daeth ei wraig i’w gyfarfod allan o’r adeilad. Fel y datgelodd Hari i’r llys, dyma eiria Ann wrtho: 

“Cer i dy wely Hari bach, rhag ofn i rywun dy weld yn dy grys nos, does na ddim byd yna wsti”  

Ia, rhag ofn i rywun ei weld yn ei grys nos, am un ar ddeg yr hwyr, ganol gaea’ mewn llecyn anghysbell fel Bryngolau, heb fath o lwybr yn mynd heibio’r lle, a hithau fel bol buwch o dywyll!

Yn ddigon naturiol, cododd chwilfrydedd Hari, ac aeth ymlaen i mewn i’r tŷ gwag, gan glywed sŵn esgid yn crafu yn y simna’. Pwy oedd yno’n cuddio ond y dyn uchel ei barch yn y gymdogaeth – ia, dyna chi, - Owen Gethin Jones. Ac nid yn y simna’n chwilio am ‘slumod, nac yn arolygu’r gwaith plastro oedd o, am wn i.

Simdda Bryn Goleu

Bu raid galw plismon y pentre’ i fyny i Fryngolau yn oriau mân y bora i dawelu’r dyfroedd, a Gethin wedi’i heglu hi am adra.

Yn y llys yng Nghaernarfon, er ei holl ymdrechion i geisio cyfiawnhau’r rhesymau dros yr ymosodiad ar ei dad-yng-nghyfraith, cafwyd Hari’n euog o ddynladdiad, a charcharwyd o i lafur caled am 15 mlynedd. Yn amlwg, doedd yr ymadroddiad crime of passion yn golygu dim y cyfnod. Mae hanes ei gyfnod yn y gwahanol garchardai yn fy meddiant, a thrist iawn oedd deall nad oedd Hari wedi cael cysylltiad o gwbl â’i wraig a’i 4 plentyn wedi hynny. 

Hari Ddu yn y carchar

Y rhagrith mawr ynglŷn â hanes y cyfnod anodd hwn i Gethin yw’r modd yr adroddwyd hanes yr helynt, a chofnodion am drosedd a threial Hari Ddu ym Mrawdlys Caernarfon ym Mawr 1875. 

Ym mhapurau wythnosol y cyfod, megis Baner ac Amserau Cymru, Y Genedl Gymreig, Yr Herald Cymraeg a phapurau eraill Cymraeg eu hiaith, ni enwyd Gethin Jones o gwbl, na’i ran fel un oedd wedi cyfrannu i’r rheswm dros ymosodiad a achosodd farwolaeth ei dad-yng-nghyfraith. 

Yr unig awgrym a gofnodir yn y wasg Gymraeg am ran Gethin yn yr achos, ac anffyddlondeb ei wraig yw a dyfynnaf – “gyda gŵr amlwg o’r pentref.” 

A dyna ragrith y wasg Gymreig ar y pryd. Oherwydd i Owen Gethin Jones fod yn ddyn mor flaenllaw yn y gymdeithas lenyddol a chrefyddol y cyfnod, ni feiddiai’r un golygydd fentro i’w enw gael ei grybwyll yn ymwneud â’r achos. 

Mewn cyfnod pan oedd mwyafrif llethol o drigolion pentrefi a threfi Cymru yn uniaith Gymraeg, dim ond lleiafrif bychan o’r boblogaeth a darllenai golofnau’r Carnarvon & Denbigh Herald a’r Cambrian News, y  North Wales Chronicle a’r papurau newyddion a argraffwyd yn yr iaith fain. Ac yn y papurau hynny yr enwid y Romeo hwnnw fel Owen Gethin Jones.
- - - - - - - - -

 Y TRO NESA'- Rhan olaf hanes Gethin, Dyn y Bont

 (Ymddangosodd yn wreiddiol yn rhifyn 43, 2024 Rhamant Bro, cylchgrawn Cymdeithas Hanes Bro Ffestiniog, yn dilyn sgwrs roddais iddyn nhw) 

 

Helyntion Adeiladu Pont Gethin

Rhan 4 hanes Owen Gethin Jones

Yn ei anterth, cyflogid dros 1,100 o weithwyr yn gyfan gwbl ar y cynllun dros gyfnod y gwaith rhwng 1874 ac 1879. Oherwydd i’r chwareli lleol gyflogi rhai miloedd tua’r un amser, roedd prinder gweithwyr lleol yn golygu ei bod yn orfod ar y contractwyr ar y gwaith gyflogi nafis o bob rhan o Brydain ac Iwerddon. 

Oherwydd natur afreolus llawer o’r nafis hyn, roedd yr ardal wedi ei newid i le tebyg i’r gorllewin gwyllt dros gyfnod y gwaith mawr. Byddai’r tai potas yn yr ardal yn gwneud busnes mawr, a’r nafis yn gwario pob dima’ a enillwyd ar y ddiod feddwol, a thrigolion agos at eu lle Dolwyddelan yn gorfod diodde’ meddwdod, cwffio a thor-cyfraith yn rheolaidd. 

Gweithwyr Pont Gethin

Yng nghysgod y bont yr oedd Gethin a’i griw yn gweithio arni, roedd tafarn, a elwid yn Fish Inn, oedd yn fan cyfarfod rheolaidd gan y nafis. Ac oherwydd oriau agor y dafarn honno, sef chwech o’r gloch – na, nid gyda’r nos, ond yn y bore, roedd nifer o’r nafis yn chwil yn cyrraedd y gwaith ar y bont, yn uchel uwchben afon Lledr, a hynny’n fater o gonsyrn i Owen Gethin Jones. Roedd yn trefnu ambell steddfod fechan, neu gyfarfod llenyddol ar bwys y bont ar gyfer y nafis, a cheir adroddiadau yn y wasg amdano’n cynnal un ym mis Ionawr un flwyddyn.  Ond dwi’n dal i ddeud y byddai fil gwell gan y nafis fod yn eistedd yn yfed cwrw o flaen tanllwyth o dân yn y Fish Inn na chael eu trwytho mewn diwylliant Cymraeg ar fore rhynllyd o Ionawr. 

Ond mi gafodd Gethin syniad un diwrnod, a phrynu’r dafarn, a llosgi’r drwydded. Roedd yn argyhoeddedig mai dyna oedd y can punt gorau iddo wario ar y gwaith, ac ni chafodd drafferth gyda gweithwyr meddw wedi hynny, a chwblhawyd contract Pont Gethin ar amser. 

 

Ond eto, oherwydd prinder gofod, rhaid gadael y rhan hon o hanes Gethin, gan geisio egluro ystyr teitl fy llyfr ‘Owen Gethin Jones, ei fywyd a’i feiau.’ Rwyf wedi bras gyfeirio at ran o’i ‘Fywyd’, ond beth am ei Feiau?  

Do, fe wnaeth sawl gelyn iddo’i hun trwy amryfal ffyrdd. Er iddo fod yn Gymro i’r carn, a’i achau’n mynd yn ôl i wreiddiau’r Esgob William Morgan ym Mhenmachno, a hwnnw’n hawlio perthynas â llinach tywysogion Gwynedd o’r 12fed ganrif, roedd Gethin, fel gŵr busnes, yn arddel Torïaeth, yn hollol groes i Ryddfrydiaeth y mwyafrif llethol o drigolion Penmachno a Dyffryn Conwy’r cyfnod. 

Byddai adroddiadau yn y wasg yn aml amdano’n mynychu cyfarfodydd gyda’r Torïaid a chrachach bonedd y Dyffryn. Doedd hynny ddim yn ei anwylo tuag at y chwarelwyr lleol yn sicr.  Cafodd ei gyhuddo gan drigolion Penmachno o arall-gyfeirio’r ceffyl haearn o ddyffryn Machno, a’r llewyrch fyddai’n dod yn ei sgîl, gan gyfeirio’r lein drwy Ddyffryn Lledr a Do’ddelan. Ond doedd gan y creadur ddim rhan yn y penderfyniad hwnnw- cwmni rheilffordd L.N.W.R oedd yn gyfrifol am hynny. Ond Gethin gafodd y bai. Mewn oes, ac ardal mor ddirwestol â Phenmachno’r cyfnod, er iddo arddel dirwestiaeth am gyfnod, roedd yn hoff o godi bys bach yn achlysurol, ond yn sleifio’i mewn i’r tafarnau drwy’r drws cefn. Doedd hynny ddim yn plesio swyddogion a’i gyd- aelodau’n nghapel Bethania’r Wesleaid yn y Llan o gwbl.

Ond roedd un rheswm arall i’w gyfoedion lleol droi yn ei erbyn, a hwnnw’n rheswm dilys dros ben, fel y cewch weld.  Yn ystod un o fy nifer fawr o ymchwiliadau i hanes fy mhlwy genedigol, mi ddois ar draws hanes dyn-laddiad ym Mhenmachno yn Chwefror 1875,  a’r gwaith ar y lein yn ei anterth. Hanes am un o weithwyr codi’r bont, a garcharwyd am 15 mlynedd am y drosedd,  a welais ym Maner ac Amserau Cymru.

Wrth wneud ymholiadau o amgylch y pentre’ doedd neb arall o Benmachno’r adeg hynny wedi clywed am yr hanes. Roedd y stori wedi’i chladdu’n gyfleus gan gymdeithas gul yr 1870au, cyfoedion Gethin, rhag codi cywilydd ar y gymuned, efallai...

- - - - -

TRO NESA: Hanes dadleuol Hari Ddu