Y Nafis- parhad

Y tro dwytha roeddwn yn son am hoffter y Nafis am hel cwrw... dyma barhau'r hanes:

Roedd camweddau'r 'anwariaid' hyn, fel y gelwid hwy gan lawer, yn fwyd a diod i golofnwyr wythnosolion y cyfnod.  Byddai gan Elis o'r Nant fantais dros y gweddill o newyddiadurwyr, wrth fod ar stepan drws y digwyddiada' ar y lein, fwy neu lai. 

Nid yn unig y gwnaeth hwn gymwynas fawr trwy gofnodi'r helyntion gyda'r nafis, ond rhoddodd ddarlun byw iawn inni o fywyd cymdeithasol, ac awyrgylch plwy Do'ddelan a'r plwyfi eraill o amgylch ar y pryd.. Ac mi wnaeth hynny yn ddi-flewyn-ar-dafod.

Dan golofn newyddion Dolwyddelan yn Llais y Wlad ar y 12fed o Dachwedd 1875 cafwyd hanes gan ohebydd di-enw am un o'r gweithwyr yn cael dirwy o 5/- yn y llys ym Metws y Coed am fod yn feddw yn nhafarn y Gwydyr, a Mrs Williams, y dafarnwraig, hithau'n cael dirwy am gyflenwi diod iddo ac yntau dros ei fesur ers meitin. Yn yr un llys dirwywyd Richard Pritchard, tafarnwr yr Ellen's Castle 20/- (£1 i chi bobol ifainc!) a chosta' am fetio trwy dosio pres am gwrw efo chwsmeriad yn ei dafarn ei hun.  

Roedd y term drunk and disorderly yn rhan o ieithwedd bob-dydd y Manlysoedd yn y Betws a Llanrwst, a dyna oedd y cyhuddiad mwya’ cyffredin a wynebai'r nafis yn rheolaidd.  Roedd 'afreolaeth'; 'dan ddylanwad diod feddwol'; 'ymladd' a 'gwrthod gadael tafarn' yn achosion cyffredin iawn a ddaethai o flaen ynadon y llysoedd, a'r gosb yn drwm bob tro.  

Llun tafarndy’r Crimea (Llywelyn Arms) gan Francis Wynne-Finch, 1870

Ond peidiwch a chael eich camarwain mai'r dynion oedd ar fai bob amser. Nage wir. Byddai merched yn ymddangos o flaen yr ynadon ar brydiau hefyd, fel y gwelir mewn adroddiad yn y Carnarvon & Denbigh Herald fis Hydref 1876. Cafodd Mary Sheperd, gwraig nafi, ddirwy o 15/- an fod yn feddw ac afreolus.  Allwch chi ddychmygu'r sgandal oedd peth felly mewn lle dirwestol fel Do'ddelan yr adeg hynny, a thafodau aelodau'r capeli ar dân ar eu ffordd i'r moddion.  

 

Cyhuddwyd Mary Rostron, gwraig peririannydd ar y lein o fod yn feddw yn y Llywelyn Arms- y Crimea, ac am wrthod gadael y dafarn yn Nhachwedd 1875.  (Fe laddwyd ei mab 13 oed, William mewn damwain erchyll ar y lein ychydig yn ddiweddarach, ac fe'i claddwyd ym mynwent yr eglwys yn No'ddelan.)

Ond roedd dyfodiad y nafis fel manna o'r Nef i dafarnwyr y fro, wrth i fasnach y tai potas gynyddu'n aruthrol.  I bwysleiso hyn, mi hoffwn gyfeirio at adroddiad yn y Cambrian News am drosedd yn y Llywelyn Arms yn Hydref 1875, wedi rywun dorri i mewn i'r dafarn a dwyn £13 mewn sofrenni aur.  Dyma ddywed y newyddiadurwr: 

"Nos Sadwrn - diwrnod tâl"  (fe'i talwyd bob pythefnos, yn ôl pob sôn) "pan y mae oddeutu 200-300 yn arfer ymweld â'r Crimea Inn - fe dorrodd rhywun i mewn i un o'r llofftydd…"   

John Evans, un o Dalsarna', a oedd wedi bod yn lojio yn y dafarn ar un adeg oedd wedi dwyn yr eiddo.  Fe'i hanfonwyd i garchar am 18 mis o Frawdlys Caernarfon yr Ionawr canlynol.  Yn yr un llys carcharwyd nafi o Lanfaircaereinion am saith mis am ddwyn par o 'sgidia yn No'ddelan.  (Un o deulu'r Penny’s oedd tafarnwr y Crimea, gyda llaw.) 

Safle tafarn y Crimea fel mae heddiw, o lwybr Gorddinan. Llun Paul W

Ac wrth sôn am y Llywelyn Arms, dois ar draws y pwt difyr hwn:  Yn 1881, er i'r gwaith ar y twnel gael ei gwblhau ers dwy flynedd, roedd nifer o nafis yn dal o gwmpas yr ardal, yn gweithio ar sychu cors Glanpwll, ar y lein o gyfeiriad y Bala, a gwneud seidings yn y Blaenau ac ati, ac yn dal i fynychu'r dafarn ar ben Bwlch Gorddinan.  Byddai'r helyntion yno yn destun poen i ynadon yr ardal; cymaint felly fel y bu i J.Ernest Greaves, Llechwedd, Ynad Heddwch blaenllaw, fynd i lys trwyddedu Betws yn swydd bwrpas ym Medi 1881 i wrthwynebu adnewyddu trwydded y dafarn.  Fel y cofnododd yn ei ddyddiadur, roedd honno yn daith lwyddiannus iddo; meddai : "Been to the Petty Sessions at Bettws-y-coed and succeeded in putting an end to the Crimea."  

Felly, nid yn unig yn llwyddiant i Greaves a'i debyg, wrth i ddrysau'r ffynnon gwrw honno gau am byth, mae'r nodyn hwn yn gofnod gwerthfawr i haneswyr lleol, sef dyddiad swyddogol cau'r hen dafarn golledig honno.   

- - - - - - - - - -

Y tro nesa: parhau efo hanes y tor-cyfraith... 

Y Nafis- Llety a Thafarn

Ail ran cyfres 'Dolwyddelan, Y Nafis a Rheilffordd Dyffryn Lledr 1874-1879' 

Adroddodd y papur wythnosol, Llais y Wlad yn Hydref 1875 am broblem arall a grewyd gyda dyfodiad y nafis 

"Prinder Tai: Mai tai mor brinion yma fel ag y mae yn amhosibl i'r gweithwyr gael lle i lettya oherwydd y nifer luosog ac sydd yma yn gweithio y ffordd haiarn trwy y lle. Felly maent yn gorlenwi y tai fel nad ydyw lletty llawer o honynt yn ddim amgen na beudy. Hefyd nid ydyw llawer o'r tai sydd yma yn deilwng i greadur rhesymol gysgu ynddynt, oherwydd y mae y tô mor garpiog a'u gwaliau yn dyllog." 

Fel prawf o'r prinder llety, yn ystod un o nifer fawr o adroddiada papura newyddion o achosion o feddwdod y nafis yn y manlysoedd yn Betws a Llanrwst, daeth gwybodaeth am un nafi, wedi'i arestio, yn apelio i'r heddwas i'w gadw yn y celloedd, gan nad oedd yn medru cael unlle i aros ym No'ddean. 

Mae'r hanes am rhai nafis yn cael lloches mewn barics pwrpasol oddimewn i waith cerrig Pont Gethin yn adnabyddus i chi, mae'n debyg', ynghyd â'r stori am y lean-to's i letya teuluoedd ochr isa i fwa'r ffordd. Yn wir, roedd rhai trigolion Do'ddelan wedi manteisio ar y sefyllfa, ac yn gosod sguboria’, beudai a chytia' llaith, a thylla’ yn y toea' am grocbris i'r nafis hefyd.

Dychmygwch fwy o dan y bwau...

Ond, yn nhraddodiad ragrithiol anghydffurfiol y cyfnod, doedd dim llawer o gydymdeimlad nac agwedd Gristnogol tuag at sefyllfa'r nafis o du'r trigolion lleol ar y cyfan.  Roeddynt yn pryderu fwy ar ba effaith y cawsai dyfodiad yr anwariaid hyn, fel y'u gwelid hwy, ar ffordd o fyw pobl yr ardal. 

Adleisiwyd y pryderon hynny yn Y Faner ar ddechrau Rhagfyr 1874, a'r cyllun yn ei fabandod, wrth i'r gohebydd, Elis o'r Nant beintio darlun pur ddu o'r sefyllfa.  Rhybuddiodd y trigolion y byddai ymosodiad ar eu safonnau moesol, ac y byddai sawl un yn cael eu llyncu gan y llanw dinistriol, ac y byddai'n orfod rhoi pob gewyn ar waith i drechu'r bwystfil. "Clywais am un dyn y dydd o'r blaen yn gwerthu'i grys i gael cyflenwad o'r ddiod ddychrynllyd yna" meddai, gan orffen yn anobeithiol "Beth nesa dywedwch?" 

Nid oes angen i mi ychwanegu mai llwyr-ymorthodwr oedd Elis..!

Roedd dyfodiad y nafis a'u harferion yfed yn cyd-fynd ag un o gyfnoda' mwya dirwestol yn hanes Cymru.  Er i nifer o Gymry wlychu'u pigau rwan ac yn y man, yr oedd mudiada' dirwestol y cyfnod yn ffynnu, a chafwyd cangen ym mhob plwy' bron dros ogledd Cymru.  Pregethwyd areithiau tanllyd o bwlpuda' capeli anghudffurfiol y wlad, yn rhybuddio cynulleidfaon o beryglon cael eu swcro gan y ddiod felltith.  Mewn ffaith, yng ngholofn newyddion lleol Llanrwst yn Y Faner ar yr 16eg o Chwefror 1876, dywedwyd fod cyfarfod o gynrychiolwyr enwada' crefyddol y dref wedi ei gynnal i drafod cau'r tafarnau ar y Sul. 

Ychwanegwyd y newyddion syfrdanol fod tafarnwyr Do’ddelan wedi penderfynu cau'r tai potas yno i gyd ar y Suliau, oherwydd yr helyntion mae'n debyg. (Ond dros dro oedd hynny, dwi'n credu)  

Roedd hyn 5 mlynedd cyn dyfodiad Deddf Gwlad 1881, pryd y pasiwyd deddf i gau'r tafarnau yng Nghymru i gyd ar y Suliau, achlysur arwyddocaol. Dyma'r ddeddf gwlad gynta' i gydnabod fod Cymru yn genedl ar wahan, mewn ffaith, a deddf a ddiddymwyd, yn anffodus yn 'marn i, yn y blynyddoedd diweddar. Felly, a chymryd i ystyriaeth naws y cyfnod, mi allwch ddeall am bryderon trigolion Do’ddelan rhwng 1874 ac 1879.

Ar y llaw arall, rhaid yw ceisio dirnad rhesymau'r nafis dros droi at y ddiod feddwol.  Roedd yn fywyd unig iawn i'r mwyafrif ohonynt, ymhell oddicartef a theulu.  Doedd gan rai ddim cartra i ddychwelyd iddo, dim ond crwydro o un gontract fawr fel hyn i'r llall.  Wedi treulio diwrnod llafurus ar Bont Gethin, ar y lein ei hun, neu gwaeth fyth, i mewn yn y twnel (wel o leia roedd rheiny'n sych yn dod o'r gwaith), doedd gan nifer fawr ddim i'w ddychwelyd ato ond cwt oer, llaith, ac mae'n rhaid mai bywyd digalon dros ben oedd hwnnw i'r creaduriaid, mewn cyfnod pan oedd gaea yn aea' go iawn.

Felly, hawdd ydi dychmygu fod cynhesrwydd baria' y Benar View, y Gwydyr, y Fish Inn a'r Llywelyn Arms i'w groesawu'n fawr gan y dynion.  A chofiwch hefyd, heblaw am fwyd ac ambell ddilledyn, doedd gan y nafis ddim byd arall i'w wario arno, a'r unig gysur a gawsant fyddai'r ddiod feddwol. Ond byddai yfed cwrw cry' y cyfnod yn costio'n ddrud i lawer ohonynt, nid i'w brynu, ond mewn dirwyon rheolaidd yn y llysoedd.  Canlyniada'r yfed trwm oedd cam-byhafio, cwffio a thorri'r gyfraith yn aml… a cholli bywydau yn achlysurol.
- - - - - - -

Tro nesa: y nafis yn gwneud son amdanynt...

  

Dolwyddelan, Y Nafis a Rheilffordd Dyffryn Lledr 1874-1879

Rhan un o gyfres newydd

Gan fy mod wedi cofnodi ychydig hanes Owen Gethin Jones yn codi Pont Gethin yn yr 1870au, dyma geisio dod â hanes y nafis a fu’n rhan o’r cynllun i gwblhau’r rheilffordd rhwng Betws y Coed a’r Blaenau yn ystod yr un cyfnod.

Pwrpas y cofnodion hyn ydi i geisio ail-greu'r awyrgylch a fodolai yn yr ardal dan sylw yn ystod adeg hynod gyffrous yn hanes Do'ddelan. Ond cyn imi symud ymlaen mi f'aswn yn leicio cyfeirio ychydig at gefndir y gontract fawr o agor y rheilffordd o'r Betws i'r Blaenau, ac yna mi awn ymlaen i drafod hanes y nafis, a'u heffaith ar ardal dawel, agos at ei lle fel Do'ddelan tua chwarter ola'r 19ganrif.   

Ond yn gynta', be ydi, neu be' oedd 'nafi'?   Wel, mae'r gair 'nafi' yn deillio o'r enw navigator a gyflogid yn wreiddiol ar adeiladu'r camlesi a flaenorai oes y rheilffyrdd.  Roedd rhai cannoedd o nafis wedi bod wrthi dros drigain mlynedd ynghynt yn gweithio ar ffordd fawr Telford - yr A5, oedd bron yn cyffwrdd â gwaelod Dyffryn Lledr ger y Betws.  Ni ellir ond disgrifio eu harferion mewn lleoedd fel hyn fel isel iawn, fel y gwelwn yn y man.  Ond, wedi dweud hynny, ni ddylid peintio pob nafi gyda'r un brwsh, 'chwaith.  Yn wir, gwnaed adroddiad gan yr heddlu i ystusiaid Bangor yn ystod gwneud y rheilffordd yn yr ardal honno fod wyth i ddeg o fyfyrwyr coleg (Normal) a oedd yn lojio ym Mangor yn fwy o drafferth iddynt na'r oll o chwe i saith gant o nafis a gyflogid ar y lein o fewn terfynau'r ddinas ar y pryd.  Ond…nid Bangor oedd Do'ddelan!

Nafis Pont Gethin

Roedd lein y Llanrwst & Bettws-y-coed Railway wedi cyrraedd Betws yn 1868, a bu'r syniad o estyn y lein i Stiniog ym meddyliau cwmniau rheilffyrdd y cyfnod ers tro.  Y fasnach lechi oedd y prif atyniad, wrth gwrs, ond roedd potensial y fasnach deithwyr o beth oedd ar y pryd yn un o ardalaoedd mwya' poblog Gogledd Cymru yn dynfa hefyd. Byddai dyfodiad y lein hon, a'r un o gyfeiriad y Bala i'r Blaenau yn ergyd drom i'r Lein Fach.  Fel y dywedodd y Caernarvon & Denbigh Herald (CDH) ym Mai 1879, a'r cynllun bron ar orffen.. .

'The traffic of the new line will be chiefly mineral, and will be drawn from the Ffestiniog  slate quarries, the profitable monopoly so long enjoyed by the Portmadoc railway being now swept away.'    

Cymaint y galw am wasanaeth rheilffyrdd i'r dre, fel y bu cynllunia' i gael cysylltu'r Blaena' â lein y Cambrian yn Nhalsarna hefyd ar y pryd, ond ddaeth dim o'r syniad hwnnw.

Ond, lleoliad daearyddol y Blaenau oedd yr anfantais fawr i'r cynllun o'r Betws, a'r angen am arbenigedd beirianyddol yn enfawr.  Mi oedd yna gynllunia' wedi bod ar y gweill i fynd â'r lein trwy Benmachno yn wreiddiol, a'r fasnach lechi sylweddol yno, ynghyd â phoblogaeth tipyn uwch na Do'ddelan ar y pryd.  Ond, roedd y cynllun hwnnw hyd yn oed yn fwy uchelgeisiol na chynllun Dyffryn Lledr, ac yn y pen draw, pasiwyd Deddf Lywodraethol yn 1872 i ddewis y llwybr hwnnw, er mawr hyfrydwch i Ddo'ddelan.   Ac ac er colled enfawr i Benmachno….ond oedd hi, mewn difri'?

Y tamaid cynta' o newyddion yn ymwneud â chychwyniad y cynllun i estyn y rheilffordd o'r Betws a welir yw'r un yn y Cambrian News ar y 29ain o Dachwedd 1873.   Yn ôl yr adroddiad hwnnw, dyna pryd y cychwynwyd ar y gwaith ar y twnel, pan yr oedd rhwng 60-70 o ddynion yn gweithio ar y siafftia' awyru ar ochr Do'ddelan i Foel Dyrnogydd. Y contractwr gwreiddiol ar gyfer y gwaith i gyd oedd Owen Gethin Jones, nad oes raid i mi ymhelaethu ar ei orchesta', i chi, o bawb.  I'r sawl ohonoch sy' wedi trafferthu prynu, neu ddarllen fy nghyfrol ar Gethin, fe gofiwch iddo brisio'r gwaith o wneud y lein i gyd, gan gynnwys y bont aruchel a'i hanfarwolodd, a'r twnel, y stesions a phopeth am £120,000.  

Ond, roedd y graig mor galed ar Foel Dyrnogydd fel y bu raid i Gethin, heb y cyfarpar iawn ar gyfer drilio'r graig, roi gora iddi, a gorfu i gwmni rheilffordd y London and North Western Railway gyflogi dynion yn uniongyrchol i gario 'mlaen.  Bu raid prynu dril pwrpasol, a oedd wedi bod ar ddefnydd mewn twnel o dan yr Alpau i oroesi'r graig galed ar Foel Dyrnogydd.  Beth bynnag, bu helynt rhwng Gethin a'r LNWR, a thynnodd yn ôl o'r gontract fawr i gyd, gan wneud rhannau ohoni, gan gynnwys Pont Tan'rallt- Pont Gethin heddiw.

Fel yr elai'r gwaith ymlaen ar y lein, felly y cynyddodd yr adroddiada' newyddiadurol am weithgaredda'n ymwneud â'r gwaith, ac nid bob amser yn newyddion da, fel y gwelid. Roedd cyflwyno cymaint o newydd-ddyfodiaid, llawer ohonynt gyda safonau moesol digon amheus, i ardal mor grefyddol, agos at ei lle fel Do'ddelan y cyfnod yn ddim llai na chwyldro, a deud y gwir.  Cymaint gonsyrn aeloda' Llys Chwarter Sir Gaernarfon nes y bu raid penodi plismon ychwanegol i gadw llygaid ar yr oddeutu 900 o nafis, ar gyfartaledd, a weithient o fewn y gymdogaeth.

Nid yn unig yr oedd cymdeithas y plwy' yn teimlo effaith cyrhaeddiad contract y lein, roedd ffyrdd a phontydd y lle yn teimlo'r pwysa hefyd, a gorfu i'r LNWR wario ar gryfhau Pont y Llan yn No'ddelan oherwydd y drafnidiaeth drosti. Ond, wedi deud hyn, roedd ysbryd o obaith am ddyfodol llewyrchus i'r ardal yn bodoli mewn sawl man oherwydd dyfodiad y rheilffordd; cymaint felly fel y cychwynwyd ymgyrch yn y plwy' gan neb llai na Mr Williams, asiant chwarel Prins Llywelyn i gael ysbyty i wasanaethu'r ardal, ac fe addewidwyd arian gan nifer o bwysigion y dyffryn tuag at ei chodi a'i chynnal.

"Mae dynion o bob man yn dod yma i gael gwaith ar y rheiffordd" meddai un adroddiad yn y Cambrian News, gan gyfeirio hefyd at y tywydd difrifol a ddioddefwyd ar y pryd. "Mae'r nafis wedi'u gorfodi i roi gora' i'w gwaith ers dyddiau oherwydd y glaw.  Mae nifer ohonynt ar fin newynnu" meddai'r gohebydd yn ei adroddiad Saesneg, ac mewn dewis anffodus o eiriau, "they are a class of people that do not lay anything by for a rainy day."  

Aiff ymlaen yn bregethwrol gan obeithio iddynt ddysgu gwers o hyn, ac i sobrwydd ac nid y ddiod gadarn reoli yn y dyfodol.  Mor ddychrynllyd o naïf oedd y gohebydd hwnnw.

- - - - - - - - - 

Y tro nesa: prinder llefydd i'r nafis fyw, a'u harferion yfed y ddiod gadarn!