Y Sesiwn Fawr

Ar raglen ar y weiarles, cyn toriad y wawr
Y clywodd Twm T'ucha am y Sesiwn Fawr;
Gwrandawodd yn astud, yn rong, hynny yw,
Am ddyfodiad y Sasiwn, er trymed ei glyw.
Hen lanc, bron yn neinti, un agos i'w le,
Yn sownd i'w gynefin, ac yn ddiarth i'r dre'
Oedd hwn; wedi cadw i'r llwybr cul,
Yn ffyddlon i'r moddion yn Salem bob Sul.

Dim ond camgymeryd llythyren wnaeth Twm,
'Roedd hynny'n naturiol, a'i glyw o mor drwm;
Mae acen Lanfachreth a'r fro, neno'r têd
Y dafodiaeth ryfedda' a glywir trwy'r wlêd.
Fel mae pawb yn yr ardal yn gwybod ynte,
Mae 'A' mewn sawl ystyr yn swnio fel 'E'.

Roedd yr ŵyl i'w chroesawu gan gapelwr fel fo -
Ni chynhaliwyd 'r'un Sasiwn fel hynny ers tro.
Fel un heb ddiddordeb ym mhethau y byd -
Wedi'i drwytho ar bregethau 'rhen gewri i gyd
Edrychai ymlaen, wrth roi'r tresi ar Pol 
Y ferlen, a'i gosod yn sownd yn y drol.

Gydag ef roedd ei Feibl (hen fersiwn, wrth gwrs,)
Llyfr Emynau, Atodiad, a phunt yn ei bwrs 
Ar gyfer y casgliad, gan ei fod o mor hael,
(At achosion enwadau mor hynod o wael.)
Roedd dewis Dolgellau'n ddelfrydol, yn wir,
Â'i gysylltiad â'r Crynwyr a chrefydd mor hir.

Wedi dychryn 'r'ôl teithio'r ffordd fawr ar ei hyd,
A rhyfeddu bod cymaint o geir yn y byd,
Cyrhaeddodd y Marian yn ddigon di-lol,
A holodd rhyw blismon lle 'ca'i i barcio ei drol.
"Mae'r dre' 'ma yn orlawn" atebodd y cop,
"Lle 'gosa 'di Ganllwyd, yn ymyl y siop".

I Twm, nid oedd hyn yn gwneud llawer o sens -
Cael Gŵyl Fethodistaidd ochr arall i ffens,
Ond cytunodd fod y Sasiwn yn wir, ddiymwad,
Yn dal yn boblogaidd gyda phobl y wlad,
Wrth weld y tyrfaoedd yn mynd ar eu hynt
Fel locustiaid yn hanes 'r'Hen Destament gynt.

Daeth geiriau'r sylwebydd, yn uchel ei lef,
Fel llais o'r anialwch, nid fel manna o'r Nef,
I atgoffa'r mynychwyr o'r arlwy o'u blaen, 
Ond dirgelwch o'r mwya', o hynny ymlaen
I Twm, oedd yn barod â'i Ganeuon Ffydd,
A'i borthiant o weddïau i'w gynnal trwy'r dydd.

Ni chlywodd erioed am y 'sgethwr Bryn Fôn,
Ai diwygwyr yw'r Moniars o Ynys Môn?
A phwy oedd y boi 'na o Benrhyn Llyn?
A'i brawd i Tom Nefyn, ymholai ei hun.
A phwy yw Twm Morys,- efengylwr o fri?
A ydi Meic Stevens yn Barchedig, D.D?

Siomedig gythreulig oedd yr ŵyl i'r hen frawd,
Wedi gweld beth oedd hanes y Sasiwn a'i ffawd.
Heb gael dweud yr un adnod na galw'r Amen,
Ac yntau yn uffern, a'r Diafol yn ben,
Hysiodd Poli tuag adre' i Dŷ Ucha yn syth,
A'i adduned yn datgan na ddychwelai o  byth
I'r SAsiwn yn Sodom; ac rwy'n sicr yn awr
Na welwn Twm eto'n y Sesiwn Fawr
 

I'r Pant y Rhed y Dŵr

Fe gafodd Twm ei eni
Yn lwcus, chwara' teg,
A llwyth o lwya' arian 
A sgleiniai yn ei geg;

Derbynodd holl fanteision
Y ddaear hon, o'r crud,
Heb fod erioed mewn angen,
Yn fodlon iawn ei fyd.

Ei gyfle ddaeth yn gynnar 
I flasu'r bywyd bras,
Pan briododd, yn ŵr ifanc
Ag unig ferch y Plas;
Fe etifeddodd gyfoeth
Y Major, a'i holl dir;
Y cwbl yn haeddiannol
A dweud yn hollol wir,
Am gael y weledigaeth
Mae'n rhaid edmygu'r dyn,
Am orfod rhannu gwely 
 dynes mor ddi-lun.

Dros lewyrch y blynyddoedd
Aeth hwn o nerth i nerth,
Ni allai gyfri'i ffortiwn,
Ni wyddai faint ei werth;
Drwy nawdd y sybsideiddio
A ffidlo ambell grant
Diddorol fydd tystiolaeth 
Ewyllys Twm i'w blant.

Fe werthodd, am ddwy filiwn,
Saith erw o dir gwael
I un ddaeth 'mewn i'r ardal, 
Rhyw Ianci eitha' hael,
A fu yn ddigon gonest
I dalu'r pris yn llawn
I goffrau Twm, oedd eisoes
Yn orlawn, orlawn iawn.

Onid yw'r byd 'ma'n greulon,
Mae'n anodd dallt y drefn,
A minnau'n ofergoelus,
Yn byw yn nymbar 7;
Er i mi weithio'n onest
Nid ydwi fymryn nes,
Rhaid cael y cash i ddechra' -
Mae pres yn magu pres;
Ac yma, yn fy nhlodi
Mi wn yn berffaith siwr
Mai gwir yr hen ddywediad,
'I'r pant y rhed y dŵr'.

Un ar ôl

Yma f’hun wyf yma druan,
Claf o serch yw ‘nghalon fechan,
Un ar ôl sy’n llawn o deimlad,
Lle bu dau yn llawn o gariad.
Unig ’rwyf ers iddi fyned,
Mawr yw’r ing, a mwy yw’r golled;
Llygaid trist yn llawn o ddagrau,
Anodd ceisio lleddfu’r angau.

Cerdd fach bersonol, yn cwblhau cwpled gan Iwan Morgan yng ngholofn Rhod y Rhigymwr, Llafar Bro, Mawrth 2026
 

Y Marina

Daeth cynllun uchelgeisiol
Rhyw gwmni mawr o'r De
I'w drafod a'i ystyried
Gan Gyngor Bach y dre'.
Ned Owen, hen Lafurwr,
(Ond Tori yw'n y bôn)
A roddodd y gwahoddiad
I'r cynllun,'nôl y sôn;
Hwn gredai'n gydwybodol
Y dylai fod yn ddeddf
I beidio gwrthwynebu
'R'un estron blan, o reddf.

Ei gyfaill, John 'r'Emporium
Oedd uchaf groch ei lais
Wrth feddwl am y siopa'
Yn elwa o bres y Sais;
Roedd o'n rhagweld armada
O forwyr tywydd braf
Yn hwylio yn eu miloedd
I'r strydoedd ym min haf.

"Anghofiwch egwyddorion
Hen ffasiwn, gwirion, ffôl
Am etifeddiaeth" meddai,
"A chymaint ar y dôl;
Os cawn ni gant o swyddi,
Wel, 'falla chwech neu saith,
Mi fasa'n hwb i'r ardal
Pa'r ots am foddi iaith."

Daeth llawer o gefnogaeth
I'r cynllun, 'n'ôl y drefn,
Drwy winc, a chodi dwylo
Y criw ddi-asgwrn-cefn;
A phasiwyd, bron yn unfryd
I dderbyn yn llawn ffydd
Y plan i gael Marina,
I'w ddechrau unrhyw ddydd.

Ond yna, daeth i sylw
Am broblem, nid un fach,
Sef sut i godi harbwr
I gychod neis y crach;
A thynwyd gwynt o hwyliau
Y cynllun ar y bwrdd
Am Farina mawr i 'Stiniog
A'r môr mor bell i ffwrdd
 

Ceffyl Blaen

(Mae angen un ym mhob cymuned!) 

Cyhuddwyd Ifan droeon o fod yn geffyl blaen;
Yn wir, bu'r cyhuddiada' yn dipyn bach o straen
Ar iechyd un mor ffyddlon i achosion da y wlad,
Ac un mor gydwybodol dros bopeth, neno'r tad.

Er gwreiddiau digon syml a thlodi'r dyddiau pell,
Fe wnaeth pob dim y gallai i wneud ein byd yn well,
'R'ôl byw o'r llaw i'r genau, â'i gefndir digon tlawd,
Fe roddodd hwn wasanaeth rhagorol dros ei frawd. 

Ceid geiriau hyll amdano, 'rhen gr'adur caib a rhaw,
Am  bry' sy'n codi ucha', ac am y lle y daw;
Cenfigen ydi'r cyfan, ac fe glywsom lawer tro
Am rai o blith y werin â'u cyllyll ynddo fo.

Nid am ei fod o 'stabal werth chweil, na'i bedigrî,
Nac am ei ddawn o arwain cymdeithas, am wn i,
Y daeth rhen Ifan yntau, dros gyfnod, 'deud y gwir,
Yn ffefryn efo'r lêdis, rhyw fath o stalwyn sir,

Wrth geisio gwneud cymwynas â gwraig y Garreg Lefn, 
Fe' i 'nafwyd wedi baglu dros riniog y drws cefn;
Ei aberth dros ei bobl sy'n rhwystr iddo'n awr,
A'i gloffni yn gyfarwydd wrth gerdded y Stryd Fawr.

Ni fu erioed yn canmol ei hun fel ciw o frid,
Na'i allu i genhedlu, na'i ddawn i godi spîd,
Ond, eto, er pob pob malais, y 'ceffyl blaen', a'i sgwrs 
Oroesodd yr holl rwystrau, a chwblhau y cwrs.

Ers iddo gael ei ethol ar bwyllgor bach y côr
A hynny ym mis Ionawr, yn neintîn ffiffti ffôr,
Fe aeth o werthwr raffls, i ddyn gwneud tê y criw,
I'r safle 'mae o heddiw, yn llywydd eitha' triw.

Bu'n flaenor ers blynyddoedd, yn frenin y Sêt Fawr
Yng nghapel bach Bethania, nes tynnu hwnnw'i lawr;
Aeth wedyn draw i'r Eglwys, fel warden arni hi,
A fo sy'n canu'r clychau ar Suliau, welwch chi. 

Efe yw ysgrifennydd, hen law y papur bro,
(Na fyddai yn bodoli heblaw amdano fo);
Mae hefyd yn drysorydd ar elusennau'r Llan,-
Mae'n anodd ffrwyno rhywun sy'n sefyll dros y gwan. 

Mae'n un o gewri'r pentra', a ddaeth i rym ar sail
Ei hir wasanaeth drosom, un solat, heb ei ail.
Ac nid am ista'n llonnydd, ac nid ar chwara' bach
'Daw dyn yn glarc ar Gyngor Cymuned Abergwrach.

Petawn i'n ddyn sy'n betio, fe roeswn bunt ar hwn
I'w ddewis yn archdderwydd, (mae'n fardd difai, mi wn)
A phetai o'n cael ei urddo, rhaid peidio bod yn syn - 
Mae rhai salach na 'rhen Ifan wedi llenwi'r swydd cyn hyn.

Fel pob ceffyl sydd yn ufudd, yn ffyddlon wrth ei waith,
Mae Ifan wrthi'n ddygn yn llwybro hyd y daith;
A'r merlyn gaiff ei chwipio, yr un sy'n llusgo'r drol
A wnaiff ei dasg heb wrgnach, yn dawel a di-lol.

I'r diawl â'r holl ymgecru, a deud yn ddigon plaen,
- I 'neud i betha' ddigwydd, mae'n rhaid cael ceffyl blaen -
Yr hoelen wyth sy'n weithgar, ac un dderbynia rôl
I dynnu'r mulod diog, sy'n llusgo y tu ôl.

Gwersylla

Annwyl Mam,
    Dyma'r llythyr, fel 'r'addewais i
am hanes y gwersyll yn Southend-on sea.

Fel y cofiwch, mi fu'm yn Llangrannog y llynedd,
gan ddilyn traddodiad dros bum neu chwe mlynedd, 
fel hogyn diniwed, yn aelod o'r Urdd
mor falch o'i dreftadaeth, a'r coch gwyn a gwyrdd.

A do, cefais ddigon o hwyl yn 'fan honno,
y swogs, Midnight Feasts, y cysgu a'r deffro;
y rhedeg, y baglu a chodwm dîn,
y pwll nofio, y gemau a'r trampolîn.

Ond wedi aeddfedu erbyn hyn, chwara' teg,

a minnau yn hogyn dros bedair ar ddeg,
cefais gyfle i fynd i ehangu gorwelion
a rhannu diwylliant â chyfeillion o Saeson.

Wedi cyrraedd de Lloegr, a'm bag dros fy ysgwydd,
cyflwynwyd fi'n fuan i'm ffrindiau o'r newydd.
Ac yna fe'm t'wyswyd dros weddill y camp,
ac yna i'r gwely, a hwnnw'n un damp.

Ond di-angen oedd poeni am bethau mor fach
a thamprwydd a chwain mewn awyrgylch mor iach.
Roedd pawb yn gyfeillgar tuag hogyn mor swil
ag enw mor syml a Chymreigaidd â Wil.

Oherwydd y cyffro, a hitha' 'di nosi
a finna' fel wimblad, yn troi ac yn trosi,
ce's gwmni dwy eneth yn f'ochor drwy'r nos,
rhai cynnes, groesawgar, 'Naughty Nita' a Rose.

Hen genod dymunol, twymgalon, siort ora,
â'm cadwodd yn effro nes gwawriodd y bora.
Ond, mam, ce's brofiada' y cofiaf tra'n fyw
am natur dynoliaeth a dynol ryw.

Fe ddysgais am love bites, a llawer iawn mwy,
mewn gwersi anffurfiol a roed gan y ddwy;
ond peidiwch a gofyn sut wersyll yw hwn,
nac am weithrediada'; am hynny ni wn.

Ni fum ar 'r'un ceffyl, na nofio'n y môr,
ni ymunais mewn gemau, na chanu'n 'r'un côr;
ond, diawcs, doedd dim pall ar yr hwyl gefais i
yn y gwersyll rhagorol yn Southend-on-sea.

Anfonaf fy llythyr â chofion cynhesa', -
mi wela'i chi rywdro y flwyddyn nesa'.
dwi'n falch ichi ollwng y ffrwynau 'na 'leni;
ac yn falch mod i yma,
            eich mab, William Henry. 

Ar Gerdyn Post

Annwyl Mam,

Dim ond gair bach reit sydyn -

Wedi cyrraedd yn iawn';
Torheulo bob bore
A chysgu'r prynhawn.

Er yr haul, mae'r hen blantos
Â'u hwynebau yn llwyd -
Methu'n lân â dygymod
Â'r sothach o fwyd.

Heblaw am y twrw
A'r stumog, a'r beil
Mae'r teulu a minnau'n 
Cael amser gwerth chweil,
Ond oherwydd y sunstrôc 
A'r poen yn y bol
Ni ddown ni byth eto
I'r Costa Del Sol.

Cofion, ar frys, 
Gwen.